İstanbul Boğazından Bakı Buxtasına... - FOTOLAR
Oturmuşam İstanbulda, boğaz mənzərəsi qarşımdadır. Çayımın buxarı üzümə vurur, amma fikrim buralardan çox-çox uzaqlara-Xəzərin sahillərinə axır. Hər qurtumda sanki tarixdən qopan səslər, qılınc sədaları, gəmi siqnalları qulağımda səslənirvə səyyahların qeydlərini xatırlayıram. İstanbul boğazı əsrlər boyu talelərin kəsişdiyi bir yer olub. Ona görə də adətən belə deyirlər, dəniz yolları və boğazlara nəzarət dünya ticarətinin və siyasətinin açarını əlində saxlamaq qədər önəmlidir. Walter Raleighin məşhur sitatında deyilir: "Dalğaları idarə edən ticarəti idarə edir; ticarəti idarə edən dünyanın sərvətlərini və deməli, dünyanın özünü idarə edir."
Bu boğazda Bizansın son nəfəsi verilib, Osmanlının gücü zirvəyə qalxıb,İngilis qoşunları burdan geri püskürdülüb, Avropa ilə Asiyanın bir çox siyasi mübahisələri bu dənizin üzərində sınağa çəkilib.
...Amma elə bu savaşlar, bu hakimiyyət çəkişmələri Xəzərin də qismətinə yazılıb. Xəzər dənizi əsrlər boyu bu baxımdan başı bəlalı bir su hövzəsi olub. Onun ətrafında Səlcuqlardan tutmuş Xəzər xaqanlığına, Şirvanşahların hökmranlığından Səfəvilər dövlətinə qədər onlarla türk dövləti yaranıb, süqut edib, yenidən dirçəlib. Bu anda: “Türk dünyasının tarixi dalğalanmaları Xəzərin suları kimidir sanki, gah qalxan, gah da çəkilən bir üsyankar dənizə bənzəyir.”-deyə düşünürəm
Xəzər, özünün coğrafi mövqeyi ilə yalnız bir su hövzəsi deyil, ətrafındakı xalqalrın sınaq meydanı olub desək yanılmarıq. Çünki, Böyük İpək Yolunun dəniz qolu burada bitir, burada başlayırdı. Müasir dönəmdə isə orta dəhliz məhs bu hövüzədən keçir.
Mən çayıma baxıram. Soyuyub. Ofisiant yaxınlaşır, “Efendim, çaynızı yenileyekmi?” – deyə təmkinlə soruşur. Mən gülümsəyirəm, “bir çay daha” deyirəm. Həmin an başa düşürəm ki, mənim masamdakı isti çay stəkanları ilə Bakıdakı bir çayxananın qaynayan samovarı arasında gizli bir körpü var. Çünki bu gün İstanbul boğazı ilə Bakı sahillərinin taleyi bir-birinə daha sıx bağlıdır.
İstanbul boğazı əsrlərdir dünya ticarətinin əsas xətlərində birini idarə edir. Amma bu gün artıq Bakı da həmin missiyanın içindədir. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və Transxəzər Şərq-Qərb dəhlizi-bunlar hamısı Bakının boğazlar qədər strateji olduğunu sübut edir. Əgər İstanbul Avropaya açılan qapıdırsa, Bakı da Asiyaya açılan körpüdür.
Türk Dövlətləri Təşkilatını düşündükcə bu müqayisə daha da möhkəmlənir. İstanbul bu qurumun idarəetmə mərkəzi, Bakı isə mədəni və siyasi mərkəzidir. Çünki qərarların intellektual mərkəzində enerji, nəqliyyat, strateji resursların paylaşdırılması məsələləri dayanır və bunların hamısının qovşağı Azərbaycan paytaxtıdır. Prezident İlham Əliyev Aşqabadda Xəzəryanı Dövlətlərin Dövlət Başçılarının VI Zirvə Toplantısında deyib: “Bu gün Azərbaycan Avrasiyanın mühüm nəqliyyat və logistika mərkəzlərindən biridir. Ölkəmiz Şərq-Qərb və Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafında mühüm rol oynayır.”
Bu fikir sadəcə siyasi bəyanat deyil, faktların diktəsidir.
Əslində, bu gün Türkiyənin İstanbulda yaratdığı mədəniyyət paytaxtı statusu ilə Azərbaycanın Bakıda daşıdığı enerji paytaxtı rolu bir-birini tamamlayır. İstanbul daha çox simvol, diplomatiyanın, tarixi mədəniyyətin dayağıdır. Bakı isə praktikanın, iqtisadi gücün, real mexanizmlərin mərkəzidir. Bir sözlə, TDT-nin ürəyi İstanbulda vurursa, qanı Bakıda və digər türk ölkələrinin paytaxtlarında dövr edir.
Üçüncü çayımı içəndə artıq boğazda axan gəmilərin ritmi ilə düşüncələrim Xəzər dənizinə yollanır. Bu gün İstanbul boğazından baxanda rəsmi Bakının dünyaya açılımı aydın görünür. Azərbaycanın Cənubi Qafqazda yaratdığı yeni reallıq, Zəngəzur dəhlizi layihəsi, həmçinin 8 avqust 2025-ci il Vaşinqton razılaşmasında oynadığı aparıcı rol bunu təsdiq edir. Bakı artıq təkcə Xəzərin deyil, bütövlükdə Avrasiya məkanının diplomatik mayakına çevrilib.
Avropa İttifaqının “Global Gateway” layihəsi, Çinin “Bir kəmər – bir yol” təşəbbüsü, Orta Dəhliz-hamısı Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini artırır. ABŞ və Avropa rəsmiləri Bakıya hər səfərlərində bir daha anlayırlar ki, yalnız Azərbaycanın həmrəyliyi ilə enerji təhlükəsizliyi və regional sabitlik mümkündür. Belə bir mərhələdə İstanbul boğazında oturub Xəzərə baxmaq mənə sadəcə coğrafi müqayisə kimi gəlmir. Bu, həm də tarix və gələcək arasındakı görünməz bir dialoqdur.
Mən boğazda dəniz turuna hazırlaşanda bir sual beynimdə dolaşır: görəsən, bu gün buradan baxanda Bakının siyasi elitasının dünyaya təqdim etdiyi mesaj nədir? Cavab isə aydındır – Azərbaycan özünü etibarlı tərəfdaş, türk dünyasının strateji dayağı və regionun lideri kimi təqdim edir. Bu mövqeyi ilə də Azərbaycan təkcə özünü deyil, bütöv türk dünyasını beynəlxalq arenada daha görünən və hesablara daxil edilən qüvvəyə çevirir.
Nicat Quliyev
Naxçıvan Televiziyasının baş redaktoru