Tacikistanda buzlaqların əriməsi Mərkəzi Asiyanın su ehtiyatlarını azaldır
İqlim dəyişikliyi Mərkəzi Asiyanın həssaslığını artırır: temperaturun yüksəlməsi və əriyən buzlaqlar regionun su, iqtisadiyyat və sabitliyini təhdid edir.
NUHÇIXAN xəbər verir ki, qlobal iqlim görünməmiş qeyri-sabitlik mərhələsinə qədəm qoyub: istixana qazı konsentrasiyası rekord səviyyələrə çatıb, okeanlar sürətlə isinir və buz təbəqələri kiçilir. Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının (ÜMT) son hesabatına görə, 2015-2025-ci illər tarixdə ən isti dövr olub və keçən ilin bu məsələdə ikinci və ya üçüncü yerdə olması ehtimal olunur. Belə ki, keçən il temperatur 1850-1900-cü illərin sənayeləşmədən əvvəlki səviyyəsindən 1,43 dərəcə Selsi yüksək olub.
Tacikistan Respublikası Elmlər Akademiyasının Buzlaq və Kriosfer Tədqiqatları Mərkəzinin şöbə müdiri Ənvər Xomidov “Kazinform”a müsahibəsində qeyd edib ki, ərazisinin 93 faizi dağlıq, o cümlədən “dünyanın damı” kimi tanınan Pamir dağlarından ibarət olan ölkədəki buzlaqlar 11.146 kvadrat kilometr ərazini əhatə edir və onların həcmi 845 kub kilometrdir. Qərb dağlıq ərazilərində daimi qarın iqlim sərhədi 3500-3600 metr, ölkənin şərq hissəsində isə 5800 metr yüksəkliyə çatır. Təkcə Tacikistanda deyil, bütün Mərkəzi Asiyada ən böyük buzlaq 70 kilometrdən çox uzunluğu olan Vançiax buzlağıdır.
Tacikistan buzlaqları Mərkəzi Asiyanın su ehtiyatlarının 60 faizdən çoxunu təmin edir. Regionun əsas su yolları olan Amudərya və Sırdərya, eləcə də digər əhəmiyyətli çaylar əsasən buzlaqların əriməsi və qışda yığılan qar yağışı ilə qidalanır ki, bu da buz ehtiyatlarını artırır.
Eyni zamanda, ÜMT-in məlumatına görə, regionda iqlim dəyişikliyinin təsirləri qlobal orta göstəricidən daha sürətlidir. Mərkəzi Asiya qlobal buzlaq kütləsinin itkisinin təxminən 8,5 faizini təşkil edir ki, bu da dünyada ən yüksək göstəricilərdən biridir. Daha əvvəl Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmon qeyd etmişdi ki, son yarım əsrdə ölkənin 14.000 buzlağından 1300-ü iqlim dəyişikliyi səbəbindən tamamilə yoxa çıxıb. Vəziyyət meşələrin qırılması, hava çirkliliyi, toz fırtınaları və torpaq istifadəsindəki dəyişikliklər, yəni, antropogen amillərlə daha da ağırlaşır.
Müasir elmi məlumatlar vəziyyətin ciddiliyini təsdiqləyir. Son iki onillikdə ölkədə orta illik hava temperaturu 1,0-1,3 dərəcə Selsi artıb. İqlim modelləri daha da istiləşməni proqnozlaşdırır: XXI əsrin ortalarına qədər temperatur artımı 1,5-2,0 dərəcə Selsiyə çata bilər və əsrin sonunadək əlverişsiz ssenarilər üzrə 3-4 dərəcə Selsidən çox ola bilər.
Mövcud tendensiyalar davam edərsə, region 2050-ci ilə qədər buzlaq ehtiyatlarının əlavə 20 faizə qədəri, 2100-cü ilədək isə 85 faizini itirə bilər. Bu, su ehtiyatlarına, infrastruktura və əhaliyə düşən yükü, həmçinin təbii fəlakətlər riskini artıracaq. Nəticələr artıq təbii fəlakətlərin sayının artmasında özünü göstərir. Təkcə 2020-2025-ci illərdə Tacikistanda 2 mindən çox ekstremal təbii hadisə qeydə alınıb və son on ildə onların ümumi sayı 4 mini keçib. İqtisadi zərərin 500 milyon dollardan çox olduğu təxmin edilir.
2018-ci ildə bu sahədə tədqiqatları canlandırmaq üçün Tacikistan Respublikası Elmlər Akademiyasının Buzlaq Tədqiqat Mərkəzi yaradılıb. Əsas məqsədlərə məsafədən zondlama və GIS-dən istifadə edərək buzlaq atlasının hazırlanması, eləcə də buzlaqların və palçıq axınlarının modelləşdirilməsi daxildir. Bu gün Mərkəzdə 50-dən çox mütəxəssis çalışır və buzlaqların, hidrometeorologiyanın, iqlim dəyişikliyinin və suyun keyfiyyətinin monitorinqi üçün laboratoriyalar fəaliyyət göstərir.
Respublikada daha beş buzlaq monitorinq stansiyası fəaliyyət göstərir. Onlar Şərqi Pamirdə, Zəravşanda və Surxob çayında yerləşir. Məsafədən zondlamadan istifadə edən illik ekspedisiyalar buzlaq kütləsinin balansını öyrənir, çuxurlar qazılır, yığılma zonaları və ərimə həcmləri qeydə alınır.