Maddiyyatın Kölgəsində Unudulan Ruh: Müasir İnsanlığın Və İslam Dünyasının Böhranı
Bu gün həmvətənlərimi, cəmiyyətimiz üçün aktual və vacib olan, müasir dövrün ən böyük mənəvi yaralarından hesab edilən bir mövzu ilə tanış etmək istəyirəm.
İnsan, kainatın ən mürəkkəb və ən təzadlı varlığıdır. O, iki bir-birinə zidd cövhərin – göylərə aid olan ilahi ruhun və yerə, maddiyyata bağlı olan nəfsin sintezindən ibarətdir. İnsanı heyvandan ayıran, onu ucaldan və məsuliyyət sahibi edən xüsusiyyət onun bioloji funksiyaları (yemək, içmək, çoxalmaq) deyil, təfəkkür qabiliyyəti və mənəviyyatıdır. Bioloji ehtiyaclar heyvanat aləmində də mövcuddur; lakin insan yalnız bu ehtiyacların arxasınca qaçdıqda, öz daxilindəki ilahi ruhu boğur və nəfsin quluna çevrilir. Müasir dövrün ən böyük faciəsi də məhz budur: Ruhun səsinə qulaq asmaq əvəzinə, nəfsin sonsuz istəklərini ilahiləşdirmək.
Bu gün dünyada mövcud olan sosial-iqtisadi sistem təfəkkür edən, mənəvi dəyərlərə sahib olan insan modeli üzərində qurulmayıb. Əksinə, müasir qlobal sistem insanı istehlakçı bir varlığa çevirməyi hədəfləyir. İnsanın ruhunu deyil, nəfsini qidalandıran bu sistem, bizi düşünməkdən və mənəvi mühakimə yürütməkdən uzaqlaşdırır. Nəfsin istəkləri "azadlıq" adı altında təqdim olunduğu üçün, bəşəriyyət bu mənəvi əsarəti böyük bir məmnuniyyətlə qəbul edir.
Əgər ruhumuzun ədalət tərəzisi nəfsimizin ehtirasları tərəfindən sıradan çıxarılmasaydı, bu gün dünyadakı dəhşətli bərabərsizliyə qarşı heç kim susmazdı. Təsəvvür edin:
Dünyanın bir tərəfində hər gün minlərlə uşaq bir qurtum təmiz su və bir parça çörək tapmadığı üçün acından ölür, digər tərəfində isə milyardlarla dollar pul "həddindən artıq yeməyin" gətirdiyi fəsadlardan – piylənmədən qurtulmaq və arıqlamaq üçün xərclənir.
Dünyada su qıtlığı yaşandığı bir dövrdə, elit təbəqənin əyləncəsi üçün nəzərdə tutulan hektarlarla qolf sahələri milyonlarla insanın ehtiyacını ödəyə biləcək içməli su ilə suvarılır.
Dünyanın ən şirin neməti olan kakaonu yetişdirən Afrika uşaqları ömürlərində bir dəfə də olsun şokoladın dadını bilmirlər. Torpaqlarından neft və qaz fışqıran, qlobal enerjini təmin edən coğrafiyaların yerli əhalisi isə öz vətənlərində dilənçi və səfil günündə yaşayırlar.
Bu qədər haqsızlığa qlobal miqyasda susulmasının yeganə səbəbi, kollektiv nəfsin kor olması və ruhun ədalət hissinin itməsidir.
Bu ümumbəşəri böhranın içərisində ən ağır mənəvi ifliclərdən birini də təəssüf ki, müsəlman dünyası yaşayır. İslam dini ədaləti, elmi, təfəkkürü və mənəvi saflığı əmr etdiyi halda, bu gün müsəlman cəmiyyətləri qlobal güclərin və təxribatçıların oyuncağına çevrilmiş durumdadır. Bunun ən böyük səbəbi bizim İslamın mahiyyətindən deyil, onun yalnız formasından yapışmağımızdır.
Uca Allah Qurani-Kərimi bizə dirilərin həyatını tənzimləmək, cəmiyyətdə ədaləti bərqərar etmək və fərdi xarakteri inşa etmək üçün rəhbər (hidayət) olaraq göndərmişdir. Lakin biz onu nə vaxtsa yaşayan və artıq bu dünyadan köçən insanlar üçün oxunan bir "ölülər kitabı" halına gətirdik.
Quran bu gün ən bahalı qutularda, evlərin ən hündür künclərində toz basmış halda saxlanılır. O, evimizə girdi, amma həyatımıza, davranışlarımıza, ailə münasibətlərimizə daxil ola bilmədi.
Biz Quranı yalnız mexaniki şəkildə, savab qazanmaq xatirinə, ərəbcə bəlağətli səslə oxumağı dindarlıq hesab etdik. Onun bizdən nə tələb etdiyini, hansı əxlaqi islahatları istədiyini anlamağa cəhd belə etmədik. Nəticədə isə həyatımız, şəhərlərimiz və cəmiyyətlərimiz xaosa, bərbadlığa sürükləndi.
Bu formal dindarlığın ən bariz nümunəsi Həcc ziyarətlərində özünü göstərir. Həcc – insanın mənəviyyatca yenidən doğulması, Eqo (nəfs) hissini Mina dağında şeytanla bərabər daşlaması, Peyğəmbərlərin fədakar və təvazökar həyat tərzini özünə nümunə götürməsi deməkdir. Həcc bir mənəvi inqilab olmalıdır. Lakin bu gün bəziləri üçün Həcc ziyarəti sadəcə turistik və ya status qazandıran bir səfərə çevrilib. İnsanlar oradan mənəvi bir paklıq, ədalət hissi və gözəl əxlaq gətirmək əvəzinə, çamadanlarla təsbeh, xurma və ətir daşıyırlar. Vətənə döndükdən sonra isə dərhal özlərinə "Hacı" titulu götürərək, insanlara yuxarıdan aşağı baxmağa, cəmiyyətdə süni bir nüfuz qazanmağa çalışırlar.
Onlar unudurlar ki, İslamda ibadətlərin qəbulu xarici formaya və ya insanların verdiyi adlara görə deyil, qəlbdəki ixlasa və niyyətə görədir. İnsanın həqiqi Hacı olub-olmaması vizual görüntüdə deyil, yalnız və yalnız Allahın elmindədir. Din titullar toplusu deyil, təvazökarlıq yoludur.
Qurani-Kərim ümumbəşəri mənəviyyatın və ədalətin manifestidir. Ona qarşı edilən hörmətsizliklər, onu anlamaq istəməyənlərin və ya ona qarşı çıxanların aqibəti mütləq şəkildə Quranın əsl Sahibi olan Allaha aiddir və O, hər şeyi eşidən və hər şeyi görəndir.
Bizim – yaradılış qayəsini anlayan fərdlərin üzərinə düşən əsas vəzifə isə ilk növbədə "İnsan" ola bilməkdir. Quranın tozunu sadəcə rəflərdən deyil, ağıllarımızdan və qəlblərimizdən silməliyik. Allahın Quran vasitəsilə bizə göndərdiyi mesajı – ədaləti, mərhəməti, halallığı və bərabərliyi anlayıb həyatımıza tətbiq etməliyik. Dünyadakı haqsızlıqlara qarşı ruhumuzun səsini ucaltmalı və nəfsimizin bizi idarə etməsinə icazə verməməliyik. Dünya yalnız o zaman düzələcək ki, insan öz daxilindəki ruhun işığını nəfsin qaranlığına qalib gətirə bilsin.
Əlövsət Hüseynquliyev
AŞPA-nın üzvü statusuna malik Beynəlxalq Antiterror Birliyi prezidentinin müşaviri