Dağlar, sizdə nəyim qaldı - FOTOLAR

Şahidlərin dilindən yaddaşlara köçən Zəngəzur hadisələri

730

“Böyük Ermənistan” yaratmaq xülyasını nəsilbənəsil bir miras kimi ötürən ermənilər bu iddia uğrunda insanlığa və müharibə qaydalarına zidd bütün əməllərə əl atıblar. Tarixin müxtəlif mərhələlərində ideyalarını gerçəkləşdirmək məqsədilə soydaşlarımıza qarşı etnik təmizləmə, deportasiya və soyqırımları həyata keçiriblər. Nəticədə,  Azərbaycan torpaqları zaman-zaman zəbt edilib, mədəni irsinə böyük zərbə vurulub. 1918-1920-ci illərdə Azərbaycanda ən ağır faciələrlə üzləşən, ən dəhşətli qətliamlara məruz qalan Zəngəzur mahalı və əhalisi olubdur.

Əzəli Azərbaycan torpağı olan Zəngəzur ərazisi qədim zamanlardan Azərbaycan xalqına məxsus Göyçə gölü hövzəsini və Azərbaycan Respublikasının cənub-qərb hissəsini əhatə edir. Qərbdən Zəngəzur, şərqdən Qarabağ dağları ilə sərhədlənən ərazinin böyük bir hissəsi xanlıqlar dövründə Qarabağ, bir hissəsi Naxçıvan, qalan hissəsi İrəvan xanlıqlarının tərkibində olubdur.  XX əsrin əvvəllərində Zəngəzur mahalında 240 azərbaycanlı, bundan üç dəfə az erməni kəndi var idi. Mahal 7 bölgədən ibarət olub: Qafan, Gorus, Qarakilsə (Sisian), Mehri, Zəngilan, Qubadlı, Laçın.
1918-1920-ci illərdə Zəngəzur Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ərazisi kimi Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl qəzaları ilə birlikdə Qarabağ general-qubernatorluğuna daxil idi. 1920-ci il 28 apreldə Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra Zəngəzur Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi ayrıca inzibati bölgə - qəza olub. 

Qarabağ məhəlləsi

İndi də onlara qarabağlılar deyirlər. Üzərindən yüz ildən artıq vaxt keçib. Nəsillər dəyişib, lakin tarix öz nəqşini vurub, onu yaddaşlardan, bu xalqın ruhundan silmək olmaz. Bir zamanlar Qapıcıq dağını aşıb Zəngəzurdan Naxçıvana pənah gətirən ata-babaları çoxdan dünyalarını dəyişib. Düz 102 il bundan öncə Ordubadın Yuxarı Əylis kəndində məskunlaşdıqları  məhəlləyə verdikləri “Qarabağ” adı  isə heç dəyişməyib. XVIII əsrdə Qarabağ xanlığına tabe olan Zəngəzur mahalının əhalisi o zamandan özünü qarabağlı bilib. Şahidi olmasalar da, şahidlərin dilindən eşitdiklərini danışanda keçirdikləri həyəcanı, yurd həsrətini sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkirəm. 1918-20-ci illərdə ermənilərin Zəngəzur mahalında törətdiyi qırğınlar nəticəsində öz elindən, obasından didərgin düşən insanlar Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə, o cümlədən Naxçıvana üz tutublar. Zəngəzur mahalının Qafan bölgəsinin əsasən Oxçu, Pirdavdan, Şabadin, Atqız və Buğacıq kəndlərindən gələnlər Ordubadın Yuxarı Əylis, Anaqut, Kələki və Qoruqlar kəndlərində məskunlaşıblar.

Yuxarı Əylis kənd sakini Yusif Qədirquliyev: “Nənəm Həmaylin o vaxt təxminən 11-12 yaşı olub. 7 bacı-qardaş imişlər. Bunlardan yalnız iki bacı sağ qalaraq bu kəndə gəlib. Nənəmin dediklərinə görə,  günortaüstü kəndlərinə hücum olub. Nənəm anası və iki kiçik bacı qardaşı ilə malları yemləyirmiş. Bu zaman kənddə atışma baş verib. Evə qayıtdıqda uşaqların heç biri ilə rastlaşmayıblar. Düşmən gülləsinə tuş gələn anasının ölümünü hiss etməyən nənəm bacı və qardaşı ilə yanında oturur.  Hadisə şahidi Həmayil nənənin danışdıqlarından: “Axşam qaranlıqda iki qadın səsimizə gəldi. Kimliyimizi soruşdular, molla Hümbətin qızı olduğumu dedim. Atamı tanıdılar. Dedilər anan ölüb. Əynindki köynəyi çıxarıb mənə geyindirdilər. Uşaqları da götürüb bir qədər getdik. Hava qaralmışdı, soyuq idi, yerimək mümkün deyildi. Qadınlar uşaqları apara bilməyəcəklərini dedilər. Mən istəməsəm də, bacımı və qardaşımı kimsəsiz dərədə qoyub getmək məcburiyyətində qaldım. Uzun bir yolçuluqdan sonra gəlib Nehrəm kəndinə çatdıq. Kənd camaatı bizim yaşamağımız üçün şərait yaratdı. Bir gün dedilər ki, Əylis kəndindəki qaçqınlar gəlib. Maraqlandım, yolda buraxıb gəldiyim bacı-qardaşımı soraqlaşdım. Həmin adam bacıma xəbər yetirdi. Bacımın həyat yoldaşı Aslanxan kişi məni Əylisə gətirdi. Beləcə, Əylis həyatım başladı”. Qeyd edək ki, Yuxarı Əylisdə təxminən 50-yə yaxın ailə məskunlaşıb.

Zaman-zaman Azərbaycanın bir sıra bölgələrinə olduğu kimi Zəngəzura yerləşdirilən ermənilər öz mənfur planlarını həyata keçirmək uğrunda fəaliyyət göstəriblər. Məqsəd Zəngəzuru azərbaycanlılardan təmizləmək, tamamilə erməniləşdirmək idi. 1918-ci ildə Zəngəzur qəzasında mövcud olan 222 yaşayış məskənindən 116-sı azərbaycanlılara məxsus olub. 1920-ci ildə Zəngəzurda yaşayan 224197 nəfər əhalinin 70 faizini Azərbaycan türkləri təşkil edib. Ermənilərin etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində azərbaycanlılar yaşayan kəndlərin sayı 1931-ci ildə 87-yə, 1986-cı ildə 40-a enib.
Rusiya imperiyası dağıldıqdan sonra XIX yüzillik boyu buraya köçürülən və yaranmış vəziyyətdən istifadə edən ermənilər 1917-ci ilin martından 1918-ci ilin mayınadək Zəngəzur ərazisində türk-müsəlman əhaliyə qarşı böyük qırğınlar törətdib, yüzlərlə yaşayış məskənini dağıdıb, əhalini deportasiya ediblər. Təkcə 1918-ci ildə Zəngəzurun 115 kəndi yerlə-yeksan edilib, 10 068 azərbaycanlı öldürülüb və ya şikəst edilib, 50 mindən çox adam didərgin düşübdür.

Yuxarı Əylis kənd sakini Tofiq Hüseynov isə ermənilərin Zəngəzurda törətdiyi hadisələrin 1918-ci ildən deyil, daha erkən başladığını deyir: “Zəngəzur mahalının Pirdavdan kəndindən olan nənəm Zeynəb 1872-ci il təvəllüdlü idi. O, babalarının danışdıqlarına istinad edib deyirdi ki, hələ 1800-cü illərdə  el əhalisin  Dizara sürdülər. İranın Dizar kəndinə. Ara sakitləşəndən sonra yenidən qayıdıblar öz kəndlərinə. 1905-ci ildə də qırğın törətdilər,  Gecalan davası deyirdilər. Zeynəb nənənin danışdıqlarından: “1918-ci ildə eşitdik ki, Andranik Culfanın Yaycı kəndində qırğınlar törədib. Zəngəzurda da Njde 25 nəfərlik dəstəsi ilə kəndlərə girirdi. Dekabr ayı idi. Eşitdiyimizə görə Oxçunu viran etmişdilər. 1917-18-ci illərdə hər il ermənilər gəlirdi bizim kəndlərdən təslim aktına qol çəkdirirdilər. Məğzi bu idi ki, siz buna qol çəkin, bizim sizlə işimiz olmayacaq. Yenə adəti üzrə qol çəkdirmək üçün kəndə gəlirlər. Kəndin nüfuzlu ağsaqqalı Cəlil paşanın evinə yığışırlar.  Kəndin əli silah tutan cavanlarını, xüsusilə də Hafiz adında yaxşı nişançı vardı, onu da çağırırlar həmin evə. Cəlil paşa görür ki, iş ayrıdır. Miryəhya adlı bir nəfər əli silahlı kəndin qız-gəlinlərini, uşaqlarını Qasımın məhəlləsi deyilən yer vardı, oraya yığıb müdafiəsində durubmuş. Erməninin biri gəlib xəbər yetirir ki, Miryəhya səngərdə. Cəlil paşa Miryəhyanı gətirmək adıyla evdən çıxır. Özünü Yəhyaya yetirir, ki, bəs arvad-uşağı kənddən dərhal çıxaraq ki, ələ düşməsinlər. Mənim 5 uşağım vardı. Uşaqlardan birini kürəyimə bağladım, ikisinin əlindən tutdum. Digər ikisini özümlə götürə bilmədim.  Dağı qalxanda gördük ki, Cəlil paşanın evinə od vurublar. Hava çox sərt idi, camaatın çoxu o yallarda qaldı. Ayağımı soyuq  almışdı, heç nə hiss etmirdim. Özümüzü Ordubadın Əylis kəndinə yetirdik”.

Bu dağlar, ulu dağlar

Təxminən 15-20 ailə də Ordubadın Anaqut kəndində məskunlaşır. Kənd sakini Qafqaz Məmmədov deyir ki, Sovet dövründə keçdiyimiz dərsliklərdə bununla bağlı heç nə yazılmayıb, yaşlılar danışanda isə təəccüblə dinləyirdik, bəzən inanmırdıq. Axı insan necə vəhşilik edə bilər? Bizə qəribə gəlirdi o vaxt ta 1988-ci ilə kimi. Qafanda tanışlarımız vardı. 1984-cü ildə Pirdavdana getdim. Molibden istehsal edirdilər orda. Kənddən əsər-əlamət qalmamışdı.

100 yaşlı Nənəxanım nənə hadisəni bizə belə nəql edirdi: “Ermənilər  Pirdavdan kəndinə girə bilmirdilər, bizimkilər ətrafda səngər qurub oturmuşdular. İşi belə görən ermənilər adəti üzrə yenə hiyləyə əl atırlar. Deyirlər ki, barışıq edək. Bu hiylə ilə camaatı yığdılar məscidə, od vurub yandırdılar. Kənddə qaçaqaç başladı. Pirdavdandan Ordubada piyada keçidlər vardı. Yolu-izi  tanıyanlarla birgə gəldik Ordubada. Uşaqlardan ikisini götürmüşdüm, biri qaldı orda”. Nənəxanım nənə hər danışanda gözləri dolardı, elə hey o dağlara sarı baxardı, bayatı çəkərdi.  Ölən bir günə kimi onun nisgilli qəlbini, yurd həsrətini kimsə ovuda bilmədi. Tək Nənəxanım nənə deyildi ki?! Kimi o dağlarda əzizlərini, kimi sağlamlığını itirib. Dağların o biri üzündə isə bir yurd yeri vardı- ata-babalarının nəfəsi ilə yoğrulan, ana-nənələrinin əllərinin sığalı ilə gözəlləşən, tarixləşən, müqəddəsləşən yurd yeri- Zəngəzur.

İtirilən torpaqlar

Ermənistanda Sovet hakimiyyəti qurulandan çox keçməmiş, 1920-ci ilin dekabrında Zəngəzur Ermənistana verildi. 1929-cu il fevralın 18-də tarixən Azərbaycan torpağı olan Zəngəzurun İranla sərhəd olan  sonuncu parça­sı da Ermənistana verildi.  Zaqafqaziya MİK-in 1929-cu il 18 fevral tarixli qərarı ilə aran Qarabağın əraziləri – Azərbaycan SSR Cəbrayıl qəzasının Nüvədi, Eynadzor və Tuğut kənd­ləri, həmçinin Ordubad qəzasının Kərkivan kəndi və Kilid kəndi torpaqlarının bir hissəsi Ermənistana verilir və əhalisi azərbaycanlılar olan yeni “erməni” torpaqlarında süni yolla bu vaxtadək mövcud olmayan Ermənistan SSR-nin Meğri qəzası yaradılır. Beləcə, Zəngəzurun Ermənistana verilməsi ilə Naxçıvan Azərbaycandan ayrı düşüb, onunla heç bir sərhəd xətti qalmayıb. Elə həmin qərarla Naxçıvanın digər kəndləri – Qurd­qulaq, Horadiz, Xaçik, Ağbin, Ağxaç, Almalı, Dağalmalı, İtqıran, Sultanbəy Ermənistana verilibdir.

Qoruqlar kəndi necə yarandı?

Qoruqlar Ordubadın Vənənd qolu üzərində yerləşir. Deyilənə görə, ərazi əvvəllər Vənəndin qoruğu olub. Ta zəngəzurlular bu yurda gələnə qədər. Kənddə ilk məskən salanlar 3 qardaş olub:  Alverdi, Mahmud, Qəhrəman Alverdiyevlər. 3 nəfər də  dayısının oğlanları.  Sonra hərəsi gedib öz qohumunu gətirib. 6 evdən 45 evə çatıb. Kəndi də elə Qoruqlar adlandırıblar.

84 yaşlı Rza Alverdiyevin dediklərindən: “Atam Alverdiyev Alverdi Oruc oğlu Zəngəzur mahalnın Buğacıq kəndindən idi. Kəndi ermənilər mühasirəyə alanda atam 5 nəfərlə müdafiəyə qalxır.  3  sutka müqavimət göstərirlər. Qüvvələr qeyri-bərabər olduğundan geri çəkilmək məcburiyyətində qalırlar.

Yazıçı Ənvər Məmmədxanlının “Buz heykəl” əsəri 1941-45-ci illər müharibəsinin dəhşətlərini təsvir etmək üçün yazılmış ən ideal əsərlərdəndir. “O gənc bir anadır, körpəsini bağrına basıbdır, yurdunu tapdayan yırtıcı düşmən əlindən baş götürüb qaçıbdır, namusunu qara əllərdən xilas eləyibdir, özünü və ciyərparəsini bu rəhmsiz gecənin ağuşuna atıbdır. Və indi ağappaq bir zülmət içində, günçıxana tərəf üz tutub Böyük torpağa tərəf gedir”.

Əsəri əbəs yerə xatırlatmadım. Eyni epizod 1918-ci ildə də yaşanıb. Rza Alverdiyev: “Yanvar ayı olur. Hər tərəf qar, soyuq.  Yolda qucağında uşaq bir gəlinə rastlayırlar. Baxırlar ki, tərpənmir. Yaxınlaşdıqda görürlər ki, uşağını bağrına sıxmış ana buz heykələ dönüb, uşaqsa sağdır. Uşağı da götürüb gəlirlər Ordubada”. 

Zəngəzur, zəngim haray...

Qoruqlar kəndinə girişdə kiçik bir qəbiristanlıq yoldan ötənləri səsləyir. Hasara alınmış qəbiristanlıqda girişə vurulmuş bir lövhədən oxuyuruq: 

“Ey yoldan ötənlər! Bir anlıq ayaq saxlayın. Bu məzarlıqda yatanlar qaçqın düşən insanlardır. Zəngəzur mahalının Qafan bölgəsinin  Oxçu, Şabadin, Buğacıq, Atqız, Pirdavdan kəndlərindəndir.  1918-ci ilin payızında Qapıcıqdan aşıb gəliblər. İndiki gənclər, qan yaddaşınıza yazın bunları”.

Zəngəzur, zəngim haray

Döyüşüm cəngim, haray

Yurd həsrəti çəkəndən

Açılmır rəngim, haray.

Qazan gölün qazanı

Qaytara yol azanı

Yurdu məndən ayıran

Allah versin cəzanı!

İkinci bir qəbiristanlıq kəndin yuxarısında salınıb. Yurd həsrətlilərin başdaşında belə yazılıb: Şirin Camalov, 1884-1973. Qafan-Şabadin-Ordubad-Qoruqlar, Şamxal Bayramov-1909-1990. Qafan-Buğacıq-Ordubad-Qoruqlar. Əzizləri tarixi yaddaşı saxlamaq üçün məzar daşlarında doğulduqları yurd yerinin adını həkk ediblər!

Vətən bağı al-əlvandır

Yox üstündə xarı bülbül.

Xarı bülbül deyən kimi Qarabağ yada düşür. Çünki qeyri-adiliyi ilə seçilən bu çiçək daha çox Qarabağ zonasında yayılıb. Deyilənə görə, Qarabağ xanının qızı Ağabəyim ağanı sevindirmək üçün Fətəli şah Tehranda böyük bir bağ saldırır. Qarabağda, Şuşada bitən bütün ağac, gül-çiçəyi burada əkdirir ki, Ağabəyim doğma yerlərin havasını bu bağdan ala bilsin. Amma, bağbanların cəhdlərinə baxmayaraq Ağabəyimin Qarabağda tez-tez gördüyü xarıbülbül bitkisini bu bağda salmaq olmur. Ağabəyim ağa bu kədərini bu misralarla ifadə edir :

“Vətən bağı” al-əlvandır,

Yox üstündə Xarıbülbül.

Nədən hər yerin əlvandır,

Köksün altı sarı, bülbül.

Qoruqlarda xarı bülbülün yetişdiyini bildirdilər. İlin elə vədəsidir ki, hələ torpaqdan yeni baş qaldırıb. İnşallah, qismət olar, yolumuzu bir də may ayında salarıq Qoruqlardan. Deyirlər, xarı bülbül hər yerdə bitmir. Bu kənddə bitməsini möcüzə adlandırırlar. Məncə, möcüzə deyil, bir əlamətdir, nişanədir. Xarı bülbül yurd həsrətini çəkənlərin yanında olmaq üçün vardır, az da olsa, yurd həsrətini ovutmaq üçün.  Qarabağın, Zəngəzurun havasını özüylə gətirib.

İllər keçib, nəsillər dəyişib. O zaman Zəngəzurdan gələnlər və min bir müsibətlə üzləşənlər artıq dünyalarını dəyişiblər. İndi onların övladları, nəvə-nəticələri yaşayır onlara qucaq açan bu torpaqlarda. Hərəsinin özünə görə yaşayışı. Lakin yurd həsrəti bitməz. Ata-babaları yalnız baş vermiş hadisələri, tarixi gerçəkləri deyil, həm də övladlarına yurd həsrətini miras buraxıblar. O həsrət o torpaqlara qovuşanda bitəcək!

 

                                                                                Ruhiyyə Rəsulova

Naxçıvan televiziyasının baş redaktoru

Digər xəbərlər

Xəbərin mətnində orfoqrafik səhv var

Seçilən mətn düzəliş üçün göndəriləcək: