Şeyxinin “Xosrov və Şirin” əsəri Nizami Gəncəvi məsnəvisinin türk dilinə ilk tərcüməsidir

A- A A+

Dahi şair və mütəfəkkir Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” məsnəvisinin təsiri ilə Osmanlı türk ədəbiyyatında meydana çıxan ilk poema Şeyxinin “Xosrov və Şirin” əsəridir.

Osmanlı dövrü türk ədəbiyyatının görkəmli söz ustalarından biri olan Şeyxi   Germiyanoğulları bəyliyinin(1248-1428) mərkəzi olan Kütahyada təxminən 1371-1376-cı illər arasında anadan olub. O dövrdə  böyük bir mədəniyyət mərkəzinə çevrilən Kütahyada  XIV- XV əsrlərdə  Şeyxoğlu, Əhmədi, Əhmədi- Dai  kimi tanınmış söz ustaları türk ədəbiyyatını inkişaf etdirməklə məşğul olublar. Belə bir mühitdə yetişən Şeyxinin adı Yusuf Sinanəddindir. Bir mülkiyyət sənədində Şeyxinin tam adı bu şəkildə qeyd edilib: Yusuf b.Ahmed b.Seyyidi hakimü-l-meşhurü-ş –Şeyxi. Təbabətdə “hakim Sinan” kimi şöhrət qazanan bu mütəfəkkir ədəbiyyatda “Şeyxi” təxəllüsü ilə tanınıb. Türkmən əsilzadələrindən olduğu ehtimal edilən şair özü haqqında yazır:

Şaha muradı Yusufi-Şeyhinün oldurur

Kim bu saadet eşiğine bende var ola.

Mənbələrin məlumatına görə Osmanlı dövlətinin ilk “rəisi- etibbası”  olan Şeyxi ixtisasca göz həkimi olub. Təsəvvüfə bağlı sənət adamı olan Şeyxi ömrünün sonlarında əttar dükanı çalışdırıb. Böyük mütəfəkkür və təsəvvüf alimi Hacı Bayram Vəli Şeyxiyə başçısı şeyx titulunu verib. Onun məsləhəti ilə “Şeyxi” təxəllüsünü götürüb. O dövrün tanınmış adamlarından Molla İzari Qasım və şair Cəmali Şeyxinin qardaşı oğullarıdır. Deyilənə görə Şeyxi  Yıldırım Bəyazidin hakimiyyəti dövründə Bursada böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsimi ilə görüşüb.

XV əsrin əvvəllərində yaşamış, türk divan ədəbiyyatının ilk böyük şairlərindən olan  Şeyxinin əsərləri Divan, “Xarnamə”, “Xosrov və Şirin”, ”Neynamə”, tibbə dair mənzum bir risaləsi, farscadan tərcümə edilmiş “Xabnamə” məsnəvisindən ibarətdir.

Şeyxi Germiyanlıdır. Torpağa bağlı bir söz ustası olduğundan bəzi mənbələrdə bu böyük sənətkar “Şeyxi-Germiyani” təxəllüsü ilə təqdim edilib. O, həyatının böyük bir qismini Germiyan hökümdarı II Yaqub bəyin nədim və təbibi olaraq keçirib. Osmanlı sultanlarından Çələbi Sultan Məhmədi müalicə etdikdən sonra sarayda çox tanınıb və sultan II Muradın hakimiyyəti dövründə də burada  xidmət edib, məliküş-şüəra titulunu daşıyıb. Elə ”Xosrov və Şirin” məsnəvisini də şair sultan II Murada həsr edib. Rəvayət edilir ki, sultan II Murad  şairin fəaliyyətini çox bəyənir, onu vəzir təyin etmək istəyir, amma  bədxahları buna mane olur, deyirlər Nizami “Xəmsə”si kimi bir əsər yazsın ondan sonra. Sultan şairi yanına çağırır, Nizami “Xəmsə”sindən hansı əsəri istərsən seç, tərcümə et deyir. Şair “Xosrov və Şirin”i seçir və qısa müddətdə bu məsnəvidən 1000 beyt tərcümə edir. Sultan tərcüməni çox bəyənir, bu mövzuda bir əsər yazmağı ona tapşırır.

Böyük şairin ölüm tarixi haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürülsə də, F.Timurtaşın fikrincə, o, 1431-ci ildə vəfat edib. Bütün qaynaqlar Şeyxinin ölümü ilə “Xosrov və Şirin” məsnəvisinin yarımçıq qaldığını, qardaşı oğlu  Cəmali tərəfindən tamamlandığını göstərir. Şeyxinin “Xosrov və Şirin” məsnəvisinin görkəmli tədqiqatçısı Faruk Qədri Timurtaş (o, 1963-cü ildə İstanbulda ilk dəfə Şeyxinin bu əsərinin elmi-tənqidi mətnini nəşr etdirib) bu istiqamətdə xeyli araşdırma aparıb və müəyyən edib ki, Cəmali əsərə sadəcə zeyl yazıb, konkret olaraq 109 beyt əlavə etdib. Bu 109 beyt iki parçadan ibarətdir: Birinci parça Şeyxinin ölümü haqqında olan fraqmenti, II qism  sultan II Muradın mədhini təşkil edir. F.Timurtaş aydınlaşdırıb ki, bu qiymətli əsəri tamamlayan XVI əsr şairi Rumi adlı şair olub. Alim bu barədə belə yazır: “Kütahya Vahidpaşa  kitabxanasında 1961-ci il yay tətilindəki araşdırmalarım sırasında tapdığım, bu günə qədər kimsənin diqqətini çəkməyən, ədəbiyyat tarixçilərimizin bilmədiyi bir əsər:  Şeyxinin “Xosrov və Şirin”inin Rumi adlı bir şair tərəfindən tamamlandığını göstərməkdədir. Rumi Şeyxinin çatdıra bilmədiyi Şuriyənin Xosrovu öldürməsi, Şirinə göz qoyması və Şirinin  intiharı şəklindəki hekayənin son və trajik qismini – yenə Nizamidən nəql edərək nəzm edib”. Sonralar əldə olunan digər dəlillər də sübut edib ki, Şeyxi vəfatı ilə əlaqədar yaza bilmədiyi Şuriyə əhvalatını o (Rumi), Nizamidən tərcümə edərək əsəri bitirib və Qanuni Sultan Süleymana (1494-1566) təqdim edib. Rumi Şeyxinin bu dəyərli əsərinə təxminən 1000 beyt əlavə edib.

Məlum olduğu kimi, “Xosrov və Şirin”, yaxud “Fərhad və Şirin” hekayəsi İslami Şərq ədəbiyyatının ən tanınmış və sevilmiş mövzularındandır. İran və türk ədəbiyyatlarında çox yayılan bu mövzuda Sasani hökmdarlarından Xosrov Pərvizin (590-628) Ərmən ölkəsinin hökmdarı Məhin banunun qardaşı qızı, Qafqaz gözəli Şirin ilə aralarında olan eşq macərası anladılmaqdadır. Usta bir mühəndis və memar olan Fərhad da üçüncü qəhrəman olaraq hekayədə təsvir edilməkdədir. Beləcə iki eşq üzərinə əfsanələşən hadisələr hekayənin ana mövzusunu təşkil etməkdədir.  Bu əsər romantik bir eşq hekayəsidir. Firdovsinin “Şahnamə”sində Xosrovun siyasi mübarizəsi ətraflı olaraq göstərildiyi kimi Şirin ilə əlaqələrinə qısaca təmas edilmişdi. Hekayəti ədəbi baxımdan ilk qələmə alan XII əsrin məşhur İran şairlərindən Sənai Qəznəvi olub. Bundan az sonra qüdrətli Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi (1141-1209) bu böyük əsərlə hekayətə ölümsüzlük qazandırdı. Nizami Gəncəvinin əvəzsiz məsnəvisindən sonra bilavasitə onun təsirilə bu mövzuda fars və türk ədəbiyyatında altmışa yaxın əsər meydana gəlib.

Bəlli olduğu kimi, XI əsrdə Yusif Balsaqunlunun “Kutadqu bilik” əsəri ilə türk ədəbiyyatı İslami ədəbiyyatın təsiri altına düşüb və inkişaf edib. Eyni zamanda insanların mənəvi ehtiyaclarına cavab vermək üçün İran ədəbiyyatından tərcümə yoluna da müraciət edilib.

Şeyxi Xosrov və Şirin” məsnəvisini h.824-832-ci illər arasında Kütahya şəhərində  qələmə alıb. Əsərin üçdə biri tərcümə olsa da, digər qisimlərdə sənətkar, tərcüməçi özündən bir sıra əlavələr də edib. Əsəri Nizaminin “Xosrov və Şirin”indən fərqləndirən odur ki, şair əsərə xeyli qəzəl daxil edib. Şeyxi əsəri qələmə alarkən tarixi qaynaqlara müraciət etdiyinə görə hərb təsvirlərində “Şahnamə” təsiri görünməkdədir. Burada Sədinin “Gülüstan”ından alınmış əlavələr də gözə çarpmaqdadır. Nizamidəki Şapur burada Şavur şəklində verilir. Fərhad Nizamidə Rum diyarında su yolları inşa edən usta olaraq göstərilir, Şeyxidə isə Şavurun Çindən məktəb yoldaşı olaraq təqdim edilir. Həm Nizami, həm Şeyxidə məsnəvi əruzun rəzəc bəhrində yazılıb. Lakin Şeyxidə bu bəhrin müxtəlif şəkillərində yazılmış qəsidə, qəzəl və tərcibəndlərdən istifadə edilməsi də müşahidə edilir. Bu da əsəri yeknəsəqlikdən xilas edir. Şeyxidə “Xosrov və Şirin” məsnəvisi romantik bir eşq hekayəsidir. Nizamidə siyasi motivlər də var. Şeyxidə Şuriyə qolu ixtisar edilib. Şeyxi eyni zamanda Nizamidəki Xosrovun əsərin sonlarında peyğəmbəri yuxuda görməsi, peyğəmbərin meracı kimi qisimlərini də ixtisar edib. Şeyxidə Bəhram qolu daha geniş işlənib. Nizamidəki Xosrov - Şəkər xətti Şeyxidə qismən fərqli şəkildə təsvir edilib. Nizami Gəncəvidəki Şirinin Məryəmi zəhərləyərək öldürməsi epizodu Şeyxidə verilməyib.

Şeyxi yaradıcılığının ən qiymətli əsəri “Xosrov və Şirin” məsnəvisidir.Bu əsər ona böyük şöhrət qazandırıb. F.Timurtaş bu barədə yazır: “Anadolu sahəsində bu mövzuda yazılan ilk məsnəvi olması və daha sonra yazılan eyni mövzudakı əsərlərin hamısından üstün olması səbəbiylə  “Xosrov və Şirin” Şeyxiyə əngin bir şöhrət gətiribdir”. Bu baxımdan təzkirəçi Lətifi də əsəri yüksək qiymətləndirərək yazır ki, bu  əsər türk dilində yazılan “Xosrov və Şirin”lərin ən gözəlidir.

Şeyxi və onun “Xosrov və Şirin” məsnəvisi  türk dünyası sənətkarları tərəfindən yüksək qiymətləndirilib və istifadə edilib. Məsələn, böyük Azərbaycan şairi  Məhəmməd Füzuli “Leyli və Məcnun”un müqəddiməsində Şeyxidən bəhs edib.

Şeyxinin “Xosrov və Şirin”i Hafiz divanı kimi müqəddəs kitab hesab edilib. Bu kitabla fala baxmışlar. Yavuz Sultan Səlim Şah İsmayıl üzərinə hücuma gedərkən “Xosrov və Şirin”i açdıran zaman bu beyt gəlib:

Aləm deprətdi Rumilər sərasər

Acəm kavmi durmadı bərabər.

Böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” mövzusunda yazılmış ən dəyərli məsnəvi əsəri olan Şeyxinin “Xosrov və Şirin”i  Osmanlı türk ədəbiyyatının  inkişafında böyük rol oynayıb.

Əbülfəz Quliyev

AMEA-nın müxbir üzvü,

AMEA Naxçıvan Bölməsinin İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun baş direktoru

Digər xəbərlər

Xəbərin mətnində orfoqrafik səhv var

Seçilən mətn düzəliş üçün göndəriləcək: