Uzunmüddətli dövlət dəstəyi biznesin dayanıqlığını, investorun inamını və regionların davamlı inkişafını təmin edir
Müasir dünyada iqtisadi güc anlayışı əvvəlki dövrlərlə müqayisədə xeyli dəyişib. Əgər bir zamanlar ölkələrin iqtisadi imkanları əsasən malik olduqları təbii resurslarla ölçülürdüsə, bu gün əsas üstünlük həmin resurslardan asılılığı azaltmaq, istehsalı şaxələndirmək, ixrac coğrafiyasını genişləndirmək və qlobal bazarlarda dayanıqlı mövqe qazanmaq bacarığı ilə müəyyən olunur. Son illərdə geosiyasi gərginliklər, tədarük zəncirlərində yaranan qırılmalar, nəqliyyat-logistika marşrutlarının dəyişməsi və xarici bazarlardakı qeyri-sabitlik göstərdi ki, iqtisadi təhlükəsizlik yalnız daxildə məhsul istehsal etməklə deyil, həmin məhsulu vaxtında, sərfəli və rəqabətqabiliyyətli şəkildə bazara çıxarmaqla təmin olunur.
Azərbaycan da bu yeni iqtisadi reallıqları vaxtında qiymətləndirən ölkələr sırasındadır. Son illərdə həyata keçirilən iqtisadi siyasətin əsas istiqamətlərindən biri neft-qaz gəlirlərindən asılılığın mərhələli şəkildə azaldılması, qeyri-neft-qaz sektorunun inkişafı, regionlarda istehsal və məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi, yerli məhsulların xarici bazarlara çıxışının stimullaşdırılmasıdır. Bu siyasət təkcə iqtisadi artım məqsədi daşımır; həm də ölkənin strateji iqtisadi suverenliyinin möhkəmləndirilməsinə, qlobal böhranlara qarşı dayanıqlığının artırılmasına və milli istehsal potensialının daha səmərəli reallaşdırılmasına xidmət edir.
Lakin qeyri-neft-qaz sektorunun inkişafı yalnız istehsalın artırılması ilə məhdudlaşmır. Keyfiyyətli məhsul istehsal edən sahibkar üçün əsas çətinlik çox vaxt həmin məhsulu xarici bazara və ya ölkənin digər regionlarına rəqabətqabiliyyətli qiymətlə çatdırmaq olur. Uzaq bazarlara çıxış, alternativ ixrac istiqamətlərinin seçilməsi, multimodal daşımalar, sərhəd-keçid prosedurları və nəqliyyat xərcləri məhsulun son qiymətinə ciddi təsir göstərir. Bu baxımdan müasir iqtisadi siyasətdə logistika artıq sadəcə daşıma xidməti deyil, ixrac qabiliyyətinin, regional inkişafın və bazar inteqrasiyasının əsas şərtlərindən biridir.
Bu məsələ Naxçıvan Muxtar Respublikası üçün daha həssas və strateji xarakter daşıyır. Uzun illər blokada şəraitində olan Naxçıvanda istehsalın genişləndirilməsi ilə yanaşı, həmin məhsulların Azərbaycanın digər ərazilərinə və daha geniş bazarlara çıxış imkanlarının artırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının 2023–2027-ci illər üzrə sosial-iqtisadi inkişafına dair Dövlət Proqramında da regionun iqtisadi potensialının hərəkətə gətirilməsi, biznes mühitinin yaxşılaşdırılması, investisiyaların təşviqi, nəqliyyat-logistika imkanlarının genişləndirilməsi və muxtar respublikanın ölkə iqtisadiyyatına daha sıx inteqrasiyası əsas prioritetlər kimi müəyyənləşdirilib. Bu mənada Naxçıvanın inkişafı yalnız regional sosial-iqtisadi məsələ deyil, Azərbaycanın ümumi iqtisadi arxitekturasında strateji tamamlayıcı həlqədir.
Məhz belə bir iqtisadi və siyasi kontekstdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 09 iyun 2026-cı il tarixli “Qeyri-neft-qaz mallarının ixracının stimullaşdırılması və daşıma xərclərinin dəstəklənməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” Fərmanı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu sənəd mövcud reallıqlara verilən operativ cavab olmaqla yanaşı, həm də gələcəyə hesablanmış uzunmüddətli iqtisadi mexanizmdir. Fərman qeyri-neft-qaz məhsullarının ixracında logistika xərclərinin yaratdığı maneələri azaltmağa, yerli istehsalçıların xarici bazarlarda rəqabət imkanlarını artırmağa, Naxçıvanda istehsal olunan məhsulların ölkənin digər ərazilərinə daşınmasını dəstəkləməyə və bütövlükdə Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadiyyatının yeni inkişaf mərhələsinə keçidini sürətləndirməyə yönəlib.
Sənəddə Azərbaycan Respublikası mənşəli qeyri-neft-qaz mallarının ixracı zamanı daşınma xərclərinə görə dövlət büdcəsi hesabına ixrac daşıma dəstəyinin ödənilməsi nəzərdə tutulur. Bu, ixracatçılar üçün birbaşa maliyyə yükünün azaldılması deməkdir. Daha sadə ifadə ilə desək, dövlət yerli məhsulun xarici bazara çıxışında sahibkarın üzərinə düşən logistika xərcinin bir hissəsini öz üzərinə götürür. Bununla da Azərbaycan məhsullarının beynəlxalq bazarlarda qiymət baxımından daha rəqabətqabiliyyətli olması üçün real zəmin yaradılır.
Diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də dəstəyin diferensial qaydada müəyyən edilməsidir. Fərmana əsasən, daşıma xərclərinə görə ödəniləcək dəstək malın növündən, gömrük dəyərindən, ixrac edildiyi ölkədən və istifadə olunan nəqliyyat növündən asılı olacaq. Bu yanaşma dövlət dəstəyinin daha səmərəli bölüşdürülməsinə imkan verir. Dəstək bütün istiqamətlərə eyni qaydada deyil, daha çox iqtisadi nəticə verə biləcək, ixrac coğrafiyasını genişləndirəcək və yeni bazarlara çıxışı stimullaşdıracaq sahələrə yönəldilir. Beləliklə, Azərbaycan iqtisadiyyatında “məhsulun istehsalı” ilə “məhsulun hərəkəti” arasında uzun müddət mövcud olan məsafə azaldılır.
Fərmanın ikinci mühüm istiqaməti Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə bağlıdır. Sənədə əsasən, Naxçıvanda istehsal olunan Azərbaycan Respublikası mənşəli qeyri-neft-qaz mallarının ölkənin digər ərazilərinə quru yolu ilə daşınması üçün çəkilmiş xərclərə görə dövlət büdcəsi hesabına daxili daşıma dəstəyi ödəniləcək. Bu müddəa Fərmanın yalnız iqtisadi deyil, həm də ictimai-siyasi əhəmiyyətini artırır. Çünki Naxçıvanın blokada şəraitində olması uzun illər regionun istehsal və satış imkanlarına əlavə logistik yük yaradıb. Yeni mexanizm həmin yükün azaldılmasına və muxtar respublikanın ölkənin vahid iqtisadi məkanına daha sıx inteqrasiyasına xidmət edir.
Fərmanın yaradacağı yeni reallıqlar Naxçıvan Muxtar Respublikasının 2023–2027-ci illər üzrə sosial-iqtisadi inkişafına dair Dövlət Proqramının prioritetlərini tamamlayan praktik maliyyə aləti kimi çıxış edir. Başqa sözlə, Dövlət Proqramı “istehsal et və inkişaf et” xəttini gücləndirirsə, Fərman “istehsal etdiyini bazara çıxar və rəqabətdə qal” imkanını yaradır. Bu iki sənəd birlikdə götürüldükdə daha böyük mənzərə ortaya çıxır: Naxçıvan artıq yalnız sosial-iqtisadi dəstəyə ehtiyacı olan region kimi deyil, ölkənin ümumi iqtisadi inkişaf modelində xüsusi rola malik strateji məkan kimi nəzərdən keçirilir.
Fərmanda ixrac daşıma dəstəyinin hesablanması mexanizmi də xüsusi diqqətə layiqdir. Daşıma dəmir yolu, hava və dəniz nəqliyyatı vasitələri, habelə Azərbaycan Respublikasında qeydiyyata alınmış avtomobil nəqliyyatı vasitələri ilə həyata keçirildikdə, nağdsız qaydada ödənilmiş daşıma xərcinin 70 faizi dövlət tərəfindən qarşılanacaq. Daşıma Azərbaycan Respublikasında qeydiyyata alınmamış avtomobil nəqliyyatı vasitələri ilə həyata keçirildikdə isə bu göstərici 50 faiz təşkil edəcək. Bu fərq təsadüfi deyil. Dövlət eyni zamanda yerli nəqliyyat sektorunu da təşviq edir. Azərbaycan daşıyıcılarının prosesdə daha fəal iştirakı həm milli logistika bazarının inkişafına, həm də daşıma xidmətlərindən əldə olunan gəlirin ölkə daxilində qalmasına xidmət edir.
Gömrük dəyəri ilə bağlı müəyyən edilən limitlər də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Avtomobil, dəmir yolu və hava nəqliyyatı ilə daşımalar zamanı ixrac edilən malın gömrük dəyərinin 15 faizi, dəniz nəqliyyatı ilə daşımalar zamanı isə 5 faizi yuxarı hədd kimi müəyyən olunur. Yekun dəstək məbləği faktiki daşıma xərci əsasında hesablanan məbləğlə gömrük dəyəri əsasında hesablanan məbləğdən ən az olanı kimi müəyyən edilir. Bu mexanizm dövlət vəsaitinin səmərəli istifadəsi baxımından vacibdir, çünki dəstəyin real iqtisadi ehtiyaca yönəlməsini təmin edir və daşıma xərclərinin süni şəkildə şişirdilməsi risklərini azaldır.
Nağdsız ödəniş tələbi də Fərmanın görünməyən, lakin çox mühüm tərəflərindən biridir. Dəstəyin yalnız nağdsız qaydada ödənilmiş daşıma xərclərinə tətbiq edilməsi şəffaflığın artırılmasına xidmət edir. Bu, həm sahibkarların maliyyə intizamını gücləndirir, həm də dövlətin dəstək mexanizminə nəzarət imkanlarını artırır. Nəticədə iqtisadi dövriyyənin rəsmiləşməsi, sənədləşmə mədəniyyətinin yüksəlməsi və biznes münasibətlərində hesabatlılığın artması üçün əlavə stimul yaranır.
Daxili daşıma dəstəyinin Naxçıvan üçün 70 faiz səviyyəsində müəyyən edilməsi xüsusi sosial-iqtisadi nəticələr vəd edir. Bu dəstək Naxçıvanda istehsal olunan məhsulların Azərbaycanın digər bölgələrinə daha sərfəli qiymətlə çatdırılmasına şərait yaradacaq. Bununla da Naxçıvan sahibkarı daha geniş bazara çıxış imkanı qazanacaq, istehsal həcmini artırmağa maraqlı olacaq, yeni iş yerləri yaranacaq və regionda iqtisadi fəallıq güclənəcək. Xüsusilə kənd təsərrüfatı, qida emalı, yüngül sənaye, tikinti materialları və digər qeyri-neft sahələri üçün bu mexanizm mühüm stimul rolunu oynaya bilər.
Fərmanın daha bir mühüm üstünlüyü onun uzunmüddətli xarakter daşımasıdır. Sənədə əsasən, müvafiq dəstək mexanizmləri 2026-cı il sentyabrın 1-dən qüvvəyə minir və 2036-cı il sentyabrın 30-dək həyata keçiriləcək ixrac və daxili daşımalara münasibətdə tətbiq olunur. Bu isə sahibkarlar üçün onillik planlaşdırma üfüqü yaradır. İstehsalçı yalnız bu günün deyil, gələcək illərin bazar imkanlarını da nəzərə alaraq investisiya qərarı verə bilər. Uzunmüddətli dövlət dəstəyi biznes üçün sabitlik, investor üçün etimad, region üçün isə davamlı inkişaf perspektivi deməkdir.
Bununla yanaşı, malların Azərbaycan Respublikası mənşəli olmasının müəyyən edilməsi qaydası, dəstəyin şamil olunmadığı əməliyyatların və şəxslərin siyahısı, müraciətlərin qəbulu və baxılması qaydası, multimodal daşımalar üzrə hesablanma mexanizmi hazırlanmalıdır. Bu tapşırıqlar Fərmanın icrasında şəffaflıq, ünvanlılıq və məsuliyyət prinsipinin təmin olunmasına xidmət edir. Xüsusilə malların mənşəyinin müəyyən edilməsi çox vacibdir, çünki dövlət dəstəyi yalnız real olaraq Azərbaycanda istehsal olunan məhsullara yönəlməlidir. Bu, yerli istehsalçının müdafiəsi və dövlət vəsaitinin məqsədli istifadəsi baxımından prinsipial məsələdir.
Qeyd etdiklərimizi ümumiləşdirsək, cənab Prezidentin imzaladığı bu Fərman qeyri-neft-qaz sektorunun inkişafı, ixracın stimullaşdırılması, Naxçıvanın iqtisadi inteqrasiyası və milli logistika imkanlarının genişləndirilməsi baxımından kompleks əhəmiyyət daşıyır. Sənəd sahibkara birbaşa maliyyə dəstəyi verir, yerli məhsulun rəqabət qabiliyyətini artırır, dövlət dəstəyini şəffaf və hədəfli mexanizmə çevirir, Naxçıvanın blokada şəraitindən doğan logistik çətinliklərini yumşaldır və Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadiyyatının gələcək inkişafı üçün daha möhkəm əsas yaradır. Onun gələcək üçün vəd etdiyi əsas perspektiv daha rəqabətli ixrac, daha fəal regionlar, daha güclü logistika sistemi və daha dayanıqlı milli iqtisadiyyatdır.
Yusif Mirzəzadə
Naxçıvan Dövlət Universiteti
Tələbə Elmi Cəmiyyətinin sədri