Müasir elmi əməkdaşlığın yalnız təşkilatlar arasında formal razılaşmalarla məhdudlaşmadığı, onun tədqiqat istiqamətlərinin əlaqələndirilməsi, elmi resurslardan birgə istifadə, müştərək layihə və nəşrlərin hazırlanması, eləcə də təcrübə mübadiləsinin təşkili kimi istiqamətləri əhatə etdiyi əsaslandırılır. Bu prosesdə əməkdaşlıq və informasiya təminatı strukturunun əlaqələndirici, təşkilati və informasiya təminatı funksiyalarının əhəmiyyəti önə çəkilir. Aqrar elmi müəssisələrdə davamlı tərəfdaşlıq münasibətlərinin formalaşdırılması, institusional yaddaşın qorunması və beynəlxalq elmi inteqrasiyanın genişləndirilməsi məsələləri təhlil olunur.
Müasir dövrdə elmi müəssisələrin inkişafı yalnız onların elmi kadr potensialı, maddi-texniki bazası və tədqiqat nəticələri ilə deyil, həm də digər elmi, təhsil, istehsalat və idarəetmə qurumları ilə qurduğu əlaqələrin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Elmi fəaliyyətin mürəkkəbləşməsi, yeni texnologiyaların tətbiqi və tədqiqat problemlərinin çoxşaxəli xarakter alması müxtəlif qurumların bilik, təcrübə və resurslarının bir araya gətirilməsini zəruri edir. Bu baxımdan institusional əməkdaşlıq elmi müəssisələrin fəaliyyətinin səmərəliliyini artıran və onların inkişaf perspektivlərini genişləndirən əsas amillərdən biridir.
Xüsusilə aqrar elmdə seleksiya, toxumçuluq, bitki mühafizəsi, torpaqşünaslıq, aqrokimya, su ehtiyatlarının idarə edilməsi, kənd təsərrüfatının mexanikləşdirilməsi və iqtisadi təhlil kimi istiqamətlər qarşılıqlı əlaqədə inkişaf edir. Bu sahələr üzrə aparılan tədqiqatların nəticələrinin əlaqələndirilməsi, metodoloji təcrübənin bölüşdürülməsi və elmi resurslardan birgə istifadə olunması əməkdaşlığın sistemli şəkildə təşkilini tələb edir. Belə şəraitdə elmi müəssisələrdə əməkdaşlıq fəaliyyəti yalnız xarici əlaqələrin qurulması ilə məhdudlaşmamalı, həmin əlaqələrin davamlılığını və səmərəliliyini təmin edən institusional mexanizmlərə əsaslanmalıdır.
İnstitusional əməkdaşlıq müxtəlif təşkilatların ortaq məqsədlər ətrafında fəaliyyətlərini əlaqələndirməsini, elmi və informasiya resurslarından qarşılıqlı istifadəni, birgə təşəbbüslərin həyata keçirilməsini və əldə olunan nəticələrin qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur. Bu münasibətlər, bir qayda olaraq, rəsmi razılaşmalar və əməkdaşlıq sənədləri əsasında formalaşsa da, onların real səmərəsi konkret fəaliyyətlərin təşkili və davamlı nəticələrin əldə olunması ilə müəyyən edilir. Elmi müəssisələr arasında imzalanan memorandum və əməkdaşlıq sazişləri tərəfdaşlıq münasibətlərinin hüquqi və təşkilati çərçivəsini yaradır. Bununla belə, yalnız belə sənədlərin mövcudluğu elmi inteqrasiyanın təmin edilməsi demək deyil. Əməkdaşlığın uğurlu olması üçün tərəflərin fəaliyyət istiqamətləri, elmi maraqları, mövcud imkanları və qarşılıqlı öhdəlikləri uzlaşdırılmalı, nəzərdə tutulan tədbirlərin icra mexanizmləri və nəticələrin qiymətləndirilməsi qaydaları müəyyən edilməlidir.
Azərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin elmi-tədqiqat institutları arasında 2024-cü ildə imzalanmış əməkdaşlıq memorandumu bu istiqamətdə diqqətəlayiq institusional nümunələrdən biridir. Həmin əməkdaşlıq çərçivəsində birgə tədqiqatların təşkili, elmi istiqamətlərin əlaqələndirilməsi, laboratoriya imkanlarından birgə istifadə, müştərək nəşrlərin hazırlanması, kadr potensialının inkişafı, eləcə də konfrans və seminarların keçirilməsi kimi məsələlər nəzərdə tutulmuşdur. Bu yanaşma aqrar elmi müəssisələr arasında münasibətlərin yalnız rəsmi əlaqələr səviyyəsində qalmamasını, konkret elmi fəaliyyət və təşəbbüslərlə möhkəmləndirilməsini zəruri edir. Beləliklə, institusional əməkdaşlıq elmi potensialın birləşdirilməsinə, mövcud imkanlardan səmərəli istifadəyə və tədqiqatların nəticəliliyinin artırılmasına xidmət edir.
Elmi müəssisədə tərəfdaşlıq münasibətlərinin səmərəli idarə olunması, ilk növbədə, mövcud və potensial əməkdaşlıq imkanlarının sistemləşdirilməsini tələb edir. Bu məqsədlə institusional tərəfdaşlıq xəritəsinin hazırlanması məqsədəuyğundur. Belə xəritədə tərəfdaş qurumların fəaliyyət istiqamətləri, elmi profilləri, laboratoriya və texniki imkanları, əlaqələndirici şəxsləri, eləcə də mümkün əməkdaşlıq sahələri haqqında məlumatlar əks etdirilməlidir. Tərəfdaşların seçilməsi zamanı onların yalnız təşkilati statusu deyil, elmi fəaliyyət istiqamətlərinin institutun tədqiqat prioritetlərinə uyğunluğu da nəzərə alınmalıdır. Məsələn, bitki seleksiyası sahəsində fəaliyyət göstərən elmi qurumla əməkdaşlıq müvafiq tədqiqat bölməsinin ehtiyacları və elmi maraqları əsasında qurulmalıdır. Bu zaman əməkdaşlıq və informasiya təminatı sektorunun əsas vəzifəsi elmi bölmənin müəyyən etdiyi ehtiyacları tərəfdaş qurumla əlaqələndirmək, rəsmi yazışmaları və görüşləri təşkil etmək, müvafiq məlumatların dövriyyəsini təmin etmək və əməkdaşlığın gedişini izləməkdən ibarət olur.
Əməkdaşlıq prosesinin davamlılığını təmin edən mühüm amillərdən biri də institusional yaddaşın qorunmasıdır. Tərəfdaşlarla aparılan yazışmalar, keçirilmiş görüşlərin nəticələri, imzalanmış sənədlər, razılaşdırılmış tədbirlər, hazırlanmış layihə təklifləri və onların icra vəziyyəti sistemli şəkildə qeydiyyata alınmalıdır. Bu məlumatların vahid elektron reyestrdə toplanması əməkdaşlıq əlaqələrinin izlənilməsini asanlaşdırır, informasiya itkisini azaldır və institusional davamlılığı gücləndirir. Belə sistemli yanaşma əməkdaşlıq münasibətlərinin ayrı-ayrı şəxslərin təşəbbüslərindən asılılığını minimuma endirərək onları müəssisənin ümumi fəaliyyət mexanizminin tərkib hissəsinə çevirir.
Aqrar elmin inkişafında beynəlxalq əməkdaşlıq da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xarici universitetlər, elmi-tədqiqat mərkəzləri, beynəlxalq təşkilatlar və ixtisaslaşmış qurumlarla əlaqələrin qurulması yeni elmi yanaşmaların öyrənilməsinə, qabaqcıl təcrübənin mənimsənilməsinə və birgə tədqiqatların həyata keçirilməsinə imkan yaradır. Beynəlxalq tərəfdaşlıq münasibətlərinin qurulması zamanı institutun elmi prioritetləri, mövcud kadr potensialı və tədqiqat imkanları əsas götürülməlidir. Bu məqsədlə beynəlxalq qrant proqramları, elmi konfranslar, təqaüd imkanları, tədqiqat şəbəkələri və birgə layihə təşəbbüsləri mütəmadi izlənilməli, müəssisənin fəaliyyət istiqamətlərinə uyğun imkanlar müəyyənləşdirilməlidir.
İnstitutun elmi fəaliyyətinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması üçün informasiya təminatının gücləndirilməsi də vacibdir. Elmi tədqiqat istiqamətləri, əldə olunan nəticələr, nəşrlər və əməkdaşlıq imkanları haqqında məlumatların Azərbaycan və xarici dillərdə hazırlanması, elektron informasiya resurslarında yerləşdirilməsi və geniş elmi ictimaiyyətə çatdırılması beynəlxalq əlaqələrin inkişafına müsbət təsir göstərir. Bu proses yalnız məlumatların yayılması ilə məhdudlaşmamalı, eyni zamanda institutun elmi potensialının təqdim edilməsinə, xarici tərəfdaşların maraqlarının müəyyənləşdirilməsinə və yeni əməkdaşlıq imkanlarının formalaşdırılmasına xidmət etməlidir.
Beynəlxalq əməkdaşlığın digər mühüm istiqaməti elmi diplomatiya ilə bağlıdır. Elmi diplomatiya elmi bilik və əməkdaşlıq imkanlarından ölkələr arasında qarşılıqlı anlaşmanın, təcrübə mübadiləsinin və ortaq problemlərin həllinin təşviqi məqsədilə istifadə edilməsini nəzərdə tutur. Aqrar sahədə iqlim dəyişmələri, ərzaq təhlükəsizliyi, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması və torpaq deqradasiyası kimi məsələlər beynəlxalq elmi əməkdaşlığı zəruri edən əsas istiqamətlərdəndir. Bu problemlərin həlli ortaq tədqiqatların aparılmasını, elmi nəticələrin mübadiləsini və müxtəlif ölkələrin tədqiqat imkanlarından qarşılıqlı istifadəni tələb edir. Buna görə də aqrar elmi müəssisələrin beynəlxalq tərəfdaşlıq şəbəkələrinə inteqrasiyası onların elmi imkanlarının genişləndirilməsi ilə yanaşı, qlobal elmi proseslərdə iştirakını da gücləndirir.
Bu prosesdə əməkdaşlıq və informasiya təminatı sektorunun funksional rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sektorun əsas məqsədi institutun elmi potensialı ilə xarici tərəfdaşlıq imkanları arasında səmərəli əlaqələndirməni təmin etməkdir. Bu istiqamətdə tərəfdaş qurumlar haqqında məlumat bazasının yaradılması və yenilənməsi, əməkdaşlıq təkliflərinin hazırlanmasının koordinasiyası, rəsmi yazışmaların təşkili, görüş və tədbirlərin informasiya müşayiəti, imzalanmış sənədlərin və razılaşmaların icra vəziyyətinin izlənilməsi, eləcə də görülmüş işlər üzrə hesabatların hazırlanması mühüm vəzifələr sırasındadır.
Sektorun fəaliyyətində institutun elmi bölmələri ilə qarşılıqlı əlaqə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki tərəfdaşlıq münasibətlərinin məzmunu və elmi istiqamətləri müvafiq tədqiqat bölmələrinin ehtiyacları əsasında müəyyənləşdirilməlidir. Sektor isə bu ehtiyacların xarici tərəfdaşlarla əlaqələndirilməsini, zəruri məlumatların mübadiləsini və təşkilati proseslərin koordinasiyasını həyata keçirməlidir. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, əməkdaşlıq və informasiya təminatı sektoru elmi tədqiqatların məzmununu müəyyənləşdirən və ya laboratoriya nəticələrini elmi baxımdan qiymətləndirən struktur deyil. Onun əsas funksiyası elmi fəaliyyətin institusional əlaqələrini, təşkilati müşayiətini və informasiya dövriyyəsini təmin etməkdir. Bu vəzifə bölgüsünün düzgün müəyyənləşdirilməsi sektorun səlahiyyət və məsuliyyət sərhədlərinin aydınlaşdırılması baxımından vacibdir.
Əməkdaşlığın nəticəliliyinin qiymətləndirilməsi də sektorun fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindəndir. Bu zaman yalnız imzalanmış memorandumların və keçirilmiş görüşlərin sayı deyil, həmin əlaqələrin konkret nəticələri əsas götürülməlidir. Birgə layihələrin hazırlanması və həyata keçirilməsi, müştərək elmi nəşrlərin ərsəyə gəlməsi, təlim və seminarların təşkili, kadr və elmi təcrübə mübadiləsi, eləcə də davamlı tərəfdaşlıq münasibətlərinin formalaşdırılması əməkdaşlığın səmərəliliyini göstərən əsas meyarlar sırasındadır. Belə qiymətləndirmə əməkdaşlıq fəaliyyətinin formal göstəricilərdən ibarət olmasının qarşısını alır, diqqəti əldə olunan real nəticələrə yönəldir və gələcək fəaliyyət istiqamətlərinin daha düzgün müəyyənləşdirilməsinə imkan verir.
Nəticə etibarilə, aqrar elmi müəssisələrdə əməkdaşlığın institusional əsaslarla təşkili elmi potensialın genişləndirilməsi, tədqiqat resurslarından səmərəli istifadə və elmi nəticələrin daha geniş elmi mühitdə tanıdılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu prosesin uğurlu həyata keçirilməsi tərəfdaşlıq əlaqələrinin sistemləşdirilməsini, elmi istiqamətlərin koordinasiyasını, informasiya mübadiləsinin davamlı təşkilini və institusional yaddaşın qorunmasını tələb edir. Əməkdaşlıq və informasiya təminatı sektoru bu sistemdə institutun daxili elmi bölmələri ilə xarici tərəfdaşlar arasında əlaqələndirici funksiyanı yerinə yetirərək tərəfdaşlıq imkanlarının müəyyənləşdirilməsinə, rəsmi əlaqələrin təşkilinə, informasiya resurslarının sistemləşdirilməsinə və əməkdaşlıq nəticələrinin izlənilməsinə töhfə verir.
Elmi müəssisələrdə əməkdaşlığın səmərəliliyi qurulan əlaqələrin və imzalanan sənədlərin sayı ilə deyil, həmin münasibətlərin nə dərəcədə konkret elmi nəticələrə çevrilməsi ilə ölçülməlidir. Davamlı, məqsədyönlü və qarşılıqlı faydaya əsaslanan tərəfdaşlıq şəbəkələrinin formalaşdırılması aqrar elmin inkişafına, elmi inteqrasiyanın dərinləşməsinə və tədqiqat müəssisələrinin institusional potensialının güclənməsinə mühüm töhfə verə bilər.
Bənövşə Afətli
Akademik Həsən Əliyev adına
Naxçıvan Kənd Təsərrüfatı Elmi-Tədqiqat İnstitutunun Əməkdaşlıq və
İnformasiya Təminatı Sektorunun baş mütəxəssisi
