“Ermənistan və Azərbaycanın dinc yanaşı yaşamaq təcrübəsi və anlayışı yoxdur”. Bu sözləri Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının İrəvanda keçirilən illik toplantısındakı çıxışında Nikol Paşinyan deyib. Baş nazir əlavə edib: “Müstəqilliyin ilk günlərindən bu iki respublika qarşıdurma içərisindədir, siyasi danışıqlar və dinc prinsiplərlə yanaşı, mühüm ilkin şərt var: dinc yaşamağı öyrənmək. Bu, son dərəcə çətin prosesdir. Bunun nə olduğunu, necə göründüyünü nə biz, nə də Azərbaycan bilir”.
Yəni Ermənistan baş naziri iki qonşu ölkənin dinc yanaşı yaşamasının forma və prinsiplərini bilmədiyini açıqlayır. Əslində, o, haqqında danışdığı prosesin şərtlərini axtarmaqdansa, bu təzahürü doğuran səbəblərə nəzər salsaydı daha doğru olardı. Axı Nikol Paşinyan bu gün millətinin üzləşdiyi durumun səbəb deyil, nəticə olduğunu yaxşı bilir.
–Nikol Paşinyanın dünənki açıqlamasında müstəqillikdən bu günədək Azərbaycanla Ermənistanın dinc yanaşı yaşamaq təcrübəsinin olmadığını deyir. Ardınca qeyd edir ki, dinc yaşaya bilməməyimizdən bu gün çətin durumla üz-üzəyik və bundan necə qurtulacağımızı da bilmirik. Paşinyan bu sözləri deməklə, əslində, reallığı etiraf edir, təəssüf ki, məsələnin alt qatını, uzaqlaşmaya gətirib çıxaran amilləri dilə gətirmir. Bu amilləri Paşinyan, eləcə də Ermənistan höküməti çox yaxşı anlayır, amma etiraf etmək istəmir. 1990-cı ilin mayında Ermənistanda keçirilən parlament seçkilərində Erməni hərəkatının qalib gəlməsi nəticəsində müharibəni təbliğ edən ifrat millətçi və şovinist qüvvələr hakimiyyətə yiyələndilər. Bu isə onların işğalçı müharibəyə başlamasını daha da sürətləndirdi. 2020-ci il noyabr ayına qədər Ermənistan hərbi təcavüz nəticəsində Azərbaycan torpaqlarının 20 faizini işğal altında saxladı. Birinci Qarabağ müharibəsində 20 mindən çox azərbaycanlı öldürülüb, 50 mindən çoxu isə əlil olub. İşğalçı Ermənistan BMT-nin qətnamələrinə heç vaxt məhəl qoymadı.
2018-ci ildə inqilab yolu ilə hakimiyyətə gələn Paşinyan və onun komandası sülhə gəlmək, işğal etdikləri torpaqların qaytarılması üçün nəinki təşəbbüs göstərmədi, əksinə, münaqişəni qızışdırmaqla məşğul oldu. Baş nazir 2019-cu il avqustun 5-də Xankəndidə “Qarabağ Ermənistandır və nöqtə” açıqlaması ilə əsl məqsədlərini aydın şəkildə göstərdi. Bu, artıq Bakının səbr kasasının daşması demək idi. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlanan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi bütün sualların cavabını Zəfərimizlə verdi. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli Bəyanatla kapitulyasiya ilə razılaşan İrəvan 2023-cü ilin sentyabrında “Dağlıq Qarabağ” adlı münaqişənin tarixin arxivinə göndərilməsi faktını da qəbul etdi.
Bütün bunları Paşinyan yaxşı anlayır. Onu da bilir ki, münaqişə dövründə Bakının xoşməramlı, ¬sülhpərvər çağırışlarına İrəvanın cavabı adekvat olmayıb. Məgər qonşuluq münasibətləri yalnız bir tərəfin təşəbbüsü ilə bərpa edilir? Belə görünür ki, dinc yanaşı yaşamaq üçün reallıqla hesablaşmalı, irəli baxmalı olan Nikol Paşinyanda siyasi iradə çatmır. Sülh sazişinin imzalanması, kommunikasiyaların açılması, regional layihələrdə əməkdaşlıq daha çox rəsmi İrəvanın maraqlarına xidmət edir. Rəsmi Bakı bunu reallaşdırmaq üçün bütün addımları atır, İrəvana səmimi və dürüst qonşu olmağın yollarını göstərir.
Arzu ABDULLAYEV,
Naxçıvan Dövlət Universitetinin prorektoru, tarixçi alim