20 YANVAR FACİƏSİNƏ HÜQUQİ-SİYASİ QİYMƏTİN VERİLMƏSİ VƏ ULU ÖNDƏRİN TARİXİ MÖVQEYİ
20 Yanvar Azərbaycan xalqının tarixinə, yaddaşına hüzn və şərəf günü kimi daxil oldu. Xalqımız bu faciədə şəhid olmuş övladlarına matəm saxlamaqla bərabər, eyni zamanda onların şəhidlik zirvəsinə baxaraq başını dik tutdular. Düz 36 il bundan öncə SSRİ rəhbərliyinin göstərişi ilə Azərbaycanda Bakı şəhəri qırmızı rəngə boyandı, açılan 20 yanvar səhəri şəhid oğul və qızlarımızın qanından rəng aldı, xalqımızın azadlıq harayı sovet tanklarının altında boğulmağa çalışıldı. O gecə şəhidlik zirvəsinə bir yol açıldı. 20 Yanvardan keçən yol xalqımızı azadlığa, əyilməzliyə, məğrurluğa apardı. O gün milli məfkurəmizin azadlıq istəyinin oyanışı, milli birliyin vəhdəti günü kimi tarixə düşdü.
Çox təssüf ki, nə həmin dövrdə, nə də ondan sonrakı illərdə, nə hakimiyyətdə olan qüvvələr, nə də müxalifətdə olan kəslər 20 Yanvar hadisəsinə siyasi-hüquqi qiymət vermədilər, ya da ki, vermək belə istəmədilər. Bəziləri rus ordusunu ölkəyə çağırmaqdan (o zaman ölkədə yetərincə rus ordusu var idi), bəziləri isə xalqı tankların, əli yalın insanları silahlı insanların qarşısına çıxarmaqdan çəkinmədilər.
20 Yanvar faciəsinə verilən ilk real qiymət
20 Yanvar faciəsinin hüquqi və siyasi cəhətdən qiymətləndirilməsinə gəlincə isə, burada da qaranlıq məqam yoxdur. Təkcə bir müəmmadan başqa. Həmin müəmma da ondan ibarətdir ki, günahkarlar bəlli ola-ola Azərbaycanın Heydər Əliyevə qədərki rəhbərlərindən heç kim 20 Yanvar faciəsinə əsl qiymət verməyə nə səy göstərib, nə də onların buna cəsarəti çatıb. Heydər Əliyev 20 Yanvar faciəsinə münasibətini elə həmin vaxt yanvarın 21-də Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gəlib Qərb jurnalistlərinin də qatıldığı etiraz aksiyasında Qorbaçov hakimiyyətini ifşa edən bəyanat verməklə bildirmişdi. Heydər Əliyevin Qorbaçovu birbaşa cinayətkar və 20 Yanvar faciəsinin sifarişçisi və icraçısı adlandırması, "20 Yanvar qırğınını törədənlərin hamısı cəzalandırılmalıdır" tələbini irəli sürməsi həmin hadisələrə dərhal düzgün siyasi və hüquqi qiymət verilməsi demək idi. Heydər Əliyevin yanvarın 21-də "20 Yanvar qırğınını törədənlərin hamısı layiqincə cəzalandırılmalıdır" deyə bəyan etməsi SSRİ-dəki siyasi vəziyyəti dəyişdirən nəhəng bir hadisə idi. Heydər Əliyev özünün 21 yanvar tarixli bəyanatında Bakı qırğınını insanlığa zidd olan vəhşilik kimi səciyyələndirmiş, onun bir terror əməli olduğunu vurğulamışdı. “...Azərbaycanda baş vermiş hadisələri mən hüquqa, demokratiyaya zidd, humanizmə və ... hüquqi dövlət quruculuğu prinsiplərinə zidd hesab edirəm...Dağlıq Qarabağ hadisələrinin ilkin mərhələsində ölkənin ali partiya siyasi rəhbərliyi tərəfindən vaxtında zəruri tədbirlər görülsə idi, 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə çoxlu insan qırğını ilə nəticələnən hərbi müdaxilə üçün zəmin də yaranmazdı ...Qırğın törədənlərin hamısı layiqincə cəzalandırılmalıdır!”. Xalqımızın dahi oğlu bu vəhşiliyi qətiyyətlə pisləməklə yanaşı, onun törədilməsi səbəblərini də açıqladı, təşkilatçılarının, günahkarlarının adını bütün dünyaya bəyan etdi. Bəli, Heydər Əliyev bütün təzyiqlərə və təhdidlərə baxmayaraq, mənsub olduğu xalqın faciəsinə məsuliyyət daşıyanları Kremlin bir
addımlığında, həm də bütün dünyanın gözü qarşısında ittiham edirdi.
Daha sonra Ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi 20 Yanvar faciəsinə ilk siyasi qiymət verdi. 1991-ci il noyabrın 20-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sessiyasında ümummilli lider Heydər Əliyev Yanvar faciəsini Azərbaycan xalqının suveren hüquqlarına qəsd kimi qiymətləndirib: “Mən belə hesab edirəm ki, 19-20 yanvarda baş vermiş bu faciə həm Sovet İttifaqının siyasi rəhbərliyinin, şəxsən Qorbaçovun böyük günahının nəticəsidir, onun diktatorluq meyillərindən əmələ gəlmiş bir haldır və eyni zamanda, Azərbaycan rəhbərlərinin xalqa xəyanəti və cinayətinin nəticəsidir. Mən belə fikirdəyəm ki, Böyük Vətən müharibəsi qurtarandan sonra Sovet İttifaqında, ölkənin daxilində — heç bir yerdə, heç bir regionda bu qədər, bu miqyasda qanlı qırğın olmamışdır. Ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi 20 Yanvar faciəsinə ilk siyasi qiymət verən 21 noyabr 1990-cı il tarixli qərar qəbul edildi.
Bundan sonra dahi rəhbər Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 7 mart 1991-ci il tarixli sessiyasındakı çıxışı zamanı Ümummilli lider Heydər Əliyev bəyan etdi ki, 1990-cı il yanvarın 20-də İttifaq dövləti tərəfindən Azərbaycan xalqına qarşı hərbi təcavüz edilmişdir.
Bunlarla yanaşı, Ümummilli lider Heydər Əliyev 1994-cü il yanvar ayının 5-də 20 Yanvar faciəsinin dördüncü ildönümünün keçirilməsi ilə bağlı Fərman imzaladı. Mən çox təəssüf edirəm ki, Azərbaycanın hörmətli Milli Şurası belə bir qərar qəbul edibdir. Anlayıram, bu qərarın qəbul olunması o vaxt Azərbaycana rəhbərlik edən adamlar üçün lazım idi. İki il Azərbaycan xalqını aldadıb, o faciənin üstünü örtüb-basdırmağa çalışanlar müəyyən qədər bu işə son qoymalı idilər. Ancaq mən təəccüblənirəm ki, Milli Şuranın yarısı (Milli Şura o vaxt belə yaranmışdı) hakimiyyətə müxalifətdə duran qüvvələrdən ibarət olduğu halda, onlar belə bir qərarın qəbul edilməsinə nə cür razı olublar? Mən bilmirəm, bəlkə də səhv edirəm, əgər belədirsə, qoy bunu açıq desinlər. Mən Milli Məclisin iclasında da gəlib çıxış etməyə hazıram. Necə olur ki, xalqa hərbi təcavüz edilir, Azərbaycan Ali Sovetinin deputat-istintaq komissiyası iki il işləyir, axırda bu nəticəyə gəlir ki, neçə sorğu olunub, ballistik ekspertiza keçirilib, günahkarlar isə məlum deyil, faciənin səbəbi də məlum deyil, ona heç bir qiymət də verilməyib. 1994-cü il mart ayının 29-da “1990-cı il yanvarın 20-də Bakıda törədilmiş faciəli hadisələr haqqında” adlı xüsusi qərar qəbul edildi. Bununla da Azərbaycan xalqının məruz qaldığı dəhşətli faciəyə 20 Yanvar hadisələrinə siyasi-hüquqi qiymət verilmiş oldu.
1998-ci il martın 31 də Ulu öndər "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adının təsis edilməsi haqqında fərman imzalamışdır. 29 dekabr 1998-ci ildə “20 Yanvar şəhidi” fəxri adı haqqında Əsasnamə təsdiq edildi. Heydər Əliyevin 2000-ci il yanvarın 17-də imzaladığı fərmanla isə 1990-cı ilin faciəli yanvar günlərində şəhid olmuş oğul və qızlarımıza “20 Yanvar şəhidi” fəxri adı verildi.
Ulu öndər Heydər Əliyev yolunu uğurla davam etdirən Prezident İlham Əliyev 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsinin uca tutulmasına, şəhid ailələrinin sosial məsələlərinin yoluna qoyulmasına xüsusi diqqət göstərir. Dövlət başçısının 19 yanvar 2006-cı il tarixli “20 Yanvar şəhidinin ailəsi üçün Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqaüdünün təsis edilməsi haqqında” fərmanı ilə şəhid ailələrinə dövlət qayğısını artırmaq məqsədilə təqaüd verilir. Prezident İlham Əliyevin “1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələri ilə əlaqədar əlil olmuş şəxslərə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqaüdünün təsis edilməsi haqqında” 19 yanvar 2011-ci il tarixli fərmanı ilə isə bu hadisədə əlil olmuş şəxslərə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqaüdü verilir.
2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsi dövründə Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev Cənablarının rəhbərliyi ilə Azərbaycan elə bir tarixi qələbəyə imza atdı ki, bu həm də 20 Yanvar şəhidlərinin ideallarının reallaşması oldu. Xalqımızın uzun illərdən bəri arzu etdiyi, görmək istədiyi bütöv, suveren Azərbaycanı gördü.
Asəf ORUCOV
Naxçıvan Muxtar Respublikası
Ali Məclisin deputatı