Avropanın Ukraynanın əhəmiyyətini tez dərk etməsi sülhə aparan yolu sürətləndirə bilər
Rusiyanın uzun illərdir davam edən ekspansionist (daim yeni torpaqlar, resurslar və ya geosiyasi nüfuz zonaları əldə etmək istəyi) və işğalçı siyasəti nəhayət Ukraynada açıq müharibəyə çevrildi. Bu müharibə təkcə iki dövlət arasında silahlı toqquşma deyil, həm də beynəlxalq hüququn, dövlətlərin suverenliyinin və sərhədlərin toxunulmazlığının kobud şəkildə pozulmasının nümunəsidir. Tarix boyu təsir dairəsini genişləndirməyə çalışan Rusiya, Ukraynanın müstəqil və qərbyönlü siyasətini öz maraqlarına təhlükə kimi qiymətləndirərək zorakılıq yolunu seçdi.
Bu müharibənin ən ağır nəticəsini isə sadə insanlar yaşayır. Minlərlə insan həyatını itirib, milyonlarla insan öz doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qalıb. Şəhərlər dağıdılıb, infrastruktur məhv edilib, insan taleləri alt-üst olub. Müharibə bir daha göstərdi ki, güc tətbiqi heç vaxt davamlı həll yolu deyil və yalnız daha böyük faciələrə yol açır.
Ukraynada baş verənlər beynəlxalq ictimaiyyət üçün ciddi dərs olmalıdır. Sülhün qorunması, dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət və münaqişələrin dialoq yolu ilə həlli qlobal təhlükəsizliyin əsas şərtləridir. Əks halda, bu cür müharibələr təkcə region üçün deyil, bütün dünya üçün təhlükə mənbəyinə çevrilir.
Rusiyanın Ukraynaya qarşı başlatdığı müharibə, müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində ciddi sınaq oldu. Bir çoxları hesab edir ki, dünya ictimaiyyətinin bu münaqişəyə verdiyi reaksiyanın yetərincə sərt və vahid olmaması digər bölgələrdə gərginliklərin artmasına zəmin yaratdı.
Məsələn, ABŞ və İsrail ilə İran arasında uzun müddətdir davam edən gərginlik son illərdə daha da artıb. Bu qarşıdurmalar birbaşa genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsə də, regionda proksi münaqişələrin və hərbi toqquşmaların intensivləşməsi müşahidə olunur. Bu isə beynəlxalq sistemdə sabitliyin nə qədər kövrək olduğunu göstərir.
Digər tərəfdən, beynəlxalq hüququn selektiv tətbiqi ilə bağlı iddialar da mövcuddur. Bəzi dövlətlərə qarşı sərt sanksiyalar tətbiq olunarkən, digərlərinə qarşı daha yumşaq yanaşma göstərilməsi qlobal ədalət prinsipinə inamı zəiflədir. Bu isə yeni münaqişələrin yaranması üçün əlverişli mühit yaradır.
Müasir dünyada müharibələr bir-birindən təcrid olunmuş hadisələr deyil. Rusiya-Ukrayna müharibəsi kimi hadisələr digər regionlara da təsir göstərərək zəncirvari reaksiyalara səbəb olur. Buna görə də beynəlxalq ictimaiyyətin vahid, ədalətli və prinsipial mövqe nümayiş etdirməsi qlobal sülh və təhlükəsizlik üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Ukrayna ətrafında gedən müharibənın nə zaman bitəcəyi ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilir. Sadə dillə desək, müharibənin sonu Avropa ölkələrinin bir-birinə nə qədər ehtiyac duyduğunu anlaması ilə daha da yaxınlaşa bilər.
Avropa uzun illər öz təhlükəsizliyini və iqtisadi sabitliyini müəyyən balans üzərində qurub. Enerji, ticarət və siyasi əlaqələr bu balansın əsas hissələri olub. Ukrayna isə coğrafi mövqeyi, resursları və siyasi əhəmiyyəti ilə bu sistemdə vacib rol oynayır. Müharibə başlayandan sonra Avropa bir çox çətinliklərlə üzləşdi. Enerji böhranı, iqtisadi təzyiqlər və təhlükəsizlik riskləri artdı.
Zaman keçdikcə Avropa ölkələri Ukraynanın yalnız bir münaqişə bölgəsi olmadığını, həm də öz sabitlikləri üçün mühüm tərəfdaş olduğunu daha aydın görməyə başlayırlar. Ukraynanın güclü və müstəqil olması Avropanın sərhədlərinin daha təhlükəsiz olması deməkdir. Bundan əlavə, Ukrayna kənd təsərrüfatı, sənaye və tranzit yolları baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır.
Bu anlayış gücləndikcə, Avropa Ukraynaya daha çox dəstək verməyə başlayır. Bu dəstək yalnız hərbi deyil, iqtisadi və siyasi sahələri də əhatə edir. Çünki artıq məsələ təkcə Ukraynanın deyil, ümumi sabitliyin qorunması kimi qəbul olunur.
Digər tərəfdən, bir çoxları belə hesab edir ki, əgər Rusiya bu müharibədə üstünlük əldə edərsə, bu, yalnız Ukrayna ilə məhdudlaşmaya bilər. Bu halda Avropa üçün təhlükəsizlik riskləri daha da arta bilər. Belə ki güc yolu ilə sərhədlərin dəyişdirilməsi presedenti yaranmış olar və bu, regionda yeni gərginliklərin ortaya çıxmasına səbəb ola bilər. Bu isə Avropa ölkələrini daha böyük müdafiə xərcləri və daimi təhlükə hissi ilə üz-üzə qoya bilər.
Ukrayna bu gün yalnız öz torpaqları uğrunda deyil, eyni zamanda Avropanın təhlükəsizliyi üçün də böyük qurbanlar verir. Müharibənin ağır nəticələrini ilk növbədə Ukrayna xalqı yaşayır, lakin onların müqaviməti daha geniş bir coğrafiyada sabitliyin qorunmasına təsir edir. Bu baxımdan, Ukraynanın mübarizəsi bir çox Avropa ölkəsi tərəfindən ortaq təhlükəsizliyin bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Ukrayna son illərdə yaşadığı çətin təcrübələrdən mühüm bir nəticə çıxardı. Təhlükəsizlik yalnız verilən vədlərlə deyil, real güc ilə təmin olunur. NATO ilə bağlı təhlükəsizlik qarantiyalarının gecikməsi Ukraynaya göstərdi ki, xarici dəstək vacib olsa da, ən etibarlı müdafiə vasitəsi öz güclü və hazır ordusudur.
Bu reallıq Ukraynanı hərbi sahədə daha sürətli islahatlara, ordunun gücləndirilməsinə və müdafiə qabiliyyətinin artırılmasına yönəltdi. Müasir texnologiyalar, hazırlıqlı hərbçilər və milli iradə ölkənin təhlükəsizliyinin əsas dayaqlarına çevrildi. Ukrayna üçün ən böyük dərs ondan ibarət oldu ki, beynəlxalq tərəfdaşlıq nə qədər önəmlidirsə, daxili gücünə, ordusuna və xalqına söykənməsi ondan da önəmlidir.
Müharibələrin sona çatması çox vaxt tərəflərin yorulması ilə yanaşı, qarşılıqlı asılılığın dərk edilməsi, siyasi qərarlar, iqtisadi maraqlar ilə də bağlı olur. Əgər Avropa Ukraynanın öz gələcəyi üçün nə qədər vacib olduğunu tam şəkildə anlayarsa, Ukraynaya olan ehtiyacını nə qədər tez və aydın şəkildə qəbul edərsə bu, daha qətiyyətli addımların atılmasına, münaqişənin daha tez həll olunmasına səbəb olar və sülhə gedən yol da bir o qədər qısala bilər.
Əlövsət HÜSEYNQULİYEV
AŞPA-nın üzvü statusuna malik,
Beynəlxalq Antiterror Birliyi Prezidentinin müşaviri