Multikultural dəyərlər və mədəni-humanitar həmrəylik kontekstində Türk dünyası
Müasir qloballaşma şəraitində mədəniyyətlərarası dialoq, dini tolerantlıq və humanitar əməkdaşlıq xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın, etimadın və dinc birgəyaşayışın mühüm əsaslarından birinə çevrilmişdir. Fərqli dini, etnik və mədəni ənənələrin daha sıx qarşılıqlı əlaqəyə daxil olduğu müasir dünyada mədəni müxtəlifliyin qorunması, fərqliliklərə hörmət və əməkdaşlıq prinsiplərinin möhkəmləndirilməsi xüsusi aktuallıq daşıyır. Bu proses multikultural dəyərlərin milli və regional çərçivələrlə məhdudlaşmayaraq daha geniş beynəlxalq humanitar münasibətlər sistemində inkişaf etdirilməsini zəruri edir.
Türk dünyası bu prosesdə zəngin tarixi-mədəni irsi və müxtəlif xalqlar arasında formalaşmış çoxşaxəli əlaqələri ilə xüsusi məna kəsb edir. Türk xalqları arasında ortaq tarixi yaddaş, dil və ədəbiyyat yaxınlığı, dini-mənəvi dəyərlər, folklor və sənət ənənələri əsrlər boyu qarşılıqlı mədəni əlaqələrin formalaşmasına zəmin yaratmışdır. Bu ortaq irs xalqları bir-birinə yaxınlaşdıran mühüm mənəvi amil olmaqla yanaşı, müasir dövrdə humanitar əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün də zəngin imkanlar açır. Eyni zamanda, Türk dünyasının mədəni birliyinin əsasını təşkil edən ortaq dəyərlər milli və regional fərqliliklərin qorunması ilə uzlaşdırıldıqda daha geniş və davamlı mədəni dialoq mühiti formalaşa bilər.
Türk dünyası ilə İslam coğrafiyası arasında tarixən yaranmış mədəni-mənəvi əlaqələr də bu ümumi mənzərənin mühüm hissəsidir. Ortaq tarixi təcrübə, dini-mənəvi irs, ədəbi-fəlsəfi düşüncə və sənət ənənələri müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan xalqlar arasında qarşılıqlı təsirlərin inkişafına səbəb olmuşdur. Müasir humanitar əməkdaşlıq həmin irsin öyrənilməsi və qorunması ilə yanaşı, onun yeni nəsillərə çatdırılmasına, müxtəlif cəmiyyətlərin bir-birini daha yaxından tanımasına və mədəniyyətlərarası dialoqun genişlənməsinə imkan yaradır.
Azərbaycanın tarixi və mədəni-coğrafi mövqeyi bu prosesdə ölkənin xüsusi humanitar əhəmiyyətini müəyyənləşdirir. Türk dünyasının tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, Qafqaz və İslam mədəniyyətlərinin qovuşduğu məkanlardan biri kimi Azərbaycan tarixən müxtəlif mədəni və dini ənənələrin qarşılıqlı əlaqədə olduğu bir mühit formalaşdırmışdır. Şərqlə Qərb, Türk dünyası ilə İslam coğrafiyası arasında yerləşən Azərbaycan müxtəlif sivilizasiyaların qarşılaşdığı və bir-birini zənginləşdirdiyi tarixi məkanlardan biri olmuşdur. Bu çoxqatlı mədəni təcrübə ölkənin mədəni rəngarəngliyinin formalaşmasına, fərqli ənənələr arasında qarşılıqlı əlaqələrin inkişafına və birgəyaşayış mədəniyyətinin möhkəmlənməsinə təsir göstərmişdir.
Bakıda keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının toplantısı və Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfrans da bu tarixi-mədəni əlaqələrin müasir humanitar müstəvidə davam etdirilməsi baxımından diqqətəlayiqdir. Belə tədbirlər ortaq tarixi yaddaşın, dini-mənəvi dəyərlərin və mədəni irsin elmi müzakirə predmetinə çevrilməsi üçün imkan yaradır. Müxtəlif ölkələrdən dini liderlərin, alimlərin, mədəniyyət və ictimaiyyət nümayəndələrinin bir araya gəlməsi humanitar əlaqələrin genişlənməsinə, fikir və təcrübə mübadiləsinin aparılmasına, ortaq dəyərlərin müasir cəmiyyətin ehtiyacları ilə əlaqələndirilməsinə şərait yaradır.
Azərbaycanın çoxqatlı mədəni tarixinin formalaşmasında müxtəlif sivilizasiyaların, dini ənənələrin və etnik-mədəni qrupların qarşılıqlı əlaqəsi mühüm yer tutur. Bu tarixi proses nəticəsində zəngin və rəngarəng mədəni irs meydana gəlmişdir. Azərbaycan mədəniyyətinin müxtəlifliyə açıq xarakteri onun ədəbiyyatında, musiqisində, memarlığında, folklorunda, təsviri sənətində və digər yaradıcılıq sahələrində özünü göstərir. Müxtəlif mədəni təcrübələrin qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində formalaşmış bu irs müasir dövrdə multikultural dəyərlərin qorunması və mədəniyyətlərarası dialoqun inkişafı üçün mühüm mənəvi zəmin yaradır.
Bu zəngin mədəni mühitin ən parlaq ifadələrindən biri Azərbaycan ədəbi-fəlsəfi fikrinin görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılığıdır. Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Seyid Yəhya Bakuvi, Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuli kimi mütəfəkkir və sənətkarların yaradıcılığında insan, mənəviyyat, kamillik, ədalət, əxlaqi məsuliyyət və cəmiyyət kimi ümumbəşəri məsələlər mühüm yer tutur. Müxtəlif tarixi dövrlərdə yaşamış bu şəxsiyyətlərin irsi milli mədəni yaddaşın mühüm tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, türk və İslam dünyasının intellektual-mənəvi tarixinin inkişafında da xüsusi əhəmiyyət daşımışdır. Onların yaradıcılığı milli sərhədləri aşaraq müxtəlif mədəni mühitlərdə öyrənilmiş və ümumbəşəri dəyərlərin ifadəsi kimi qəbul edilmişdir.
Seyid Yəhya Bakuvinin irsi bu mənəvi-intellektual ənənənin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Onun fəlsəfi və mənəvi düşüncəsində insanın daxili kamilliyi, mənəvi saflaşması, əxlaqi məsuliyyəti və mənəvi dəyərlərə bağlılığı xüsusi yer tutur. Bakuvi irsinin müasir elmi-humanitar müstəvidə araşdırılması orta əsrlər Azərbaycan fəlsəfi və mənəvi düşüncəsinin daha dərindən öyrənilməsi ilə yanaşı, həmin irsin mədəniyyətlərarası dialoq və multikultural düşüncə kontekstində yeni məzmunla təqdim olunmasına imkan verir.
Seyid Yəhya Bakuvi irsinin beynəlxalq elmi-mədəni müzakirələrə daxil edilməsi tarixi yaddaşın müasir humanitar düşüncə ilə əlaqələndirilməsinin mühüm nümunələrindən biridir. Onun düşüncəsində insanın mənəvi kamilliyinə yönəlmiş ideyalar müxtəlif dini və mədəni mühitlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın əsasını təşkil edən ümumbəşəri dəyərlərlə səsləşir. Bu baxımdan Bakuvi irsinin öyrənilməsi yalnız müəyyən tarixi dövrün fəlsəfi düşüncəsini araşdırmaq deyil, həm də müasir cəmiyyətdə mənəvi dəyərlərin, qarşılıqlı hörmətin və humanitar dialoqun əhəmiyyətini daha dərindən anlamaq baxımından aktualdır.
Mədəni-humanitar əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindən biri tarixi-mədəni irsin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılmasıdır. Şəhərlər, məscidlər, qəbiristanlıqlar, tarixi tikililər, sənət nümunələri və digər maddi-mədəni irs obyektləri xalqın keçmişi haqqında məlumat daşıyan canlı yaddaş məkanlarıdır. Bu məkanlar cəmiyyətin tarixi ilə bu günü arasında əlaqə yaradır, milli-mədəni kimliyin formalaşmasında və yaddaşın nəsillərarası ötürülməsində mühüm rol oynayır. İrs nümunələrinin qorunması və bərpası onların fiziki mövcudluğunun təmin edilməsi ilə yanaşı, həmin abidələrin daşıdığı tarixi və mənəvi məzmunun yaşadılmasına imkan verir.
Mədəni irsin qorunması milli çərçivə ilə məhdudlaşmayan ümumbəşəri humanitar məsələdir. Müxtəlif xalqlara və mədəniyyətlərə məxsus irs nümunələrinin öyrənilməsi və mühafizəsi mədəni müxtəlifliyə hörmətin möhkəmlənməsinə, xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına şərait yaradır. Bu mənada mədəni irsin qorunması keçmişin saxlanılması ilə yanaşı, gələcək üçün ortaq mədəni ünsiyyət imkanlarının formalaşdırılması deməkdir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda tarixi-mədəni irs obyektlərinin bərpası da bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi məscidlərin, dini-memarlıq nümunələrinin və digər mədəni irs obyektlərinin bərpası həmin məkanların tarixi-mədəni əhəmiyyətinin yenidən aktuallaşdırılmasına imkan verir. Ağdam məscidinin bərpası, Şuşanın dini-memarlıq mühitinin yenidən formalaşdırılması istiqamətində görülən işlər mədəni irsin qorunması və tarixi yaddaşın yaşadılması baxımından diqqət çəkən nümunələrdir. Belə proseslər mədəni irsin maddi strukturunun bərpası ilə yanaşı, onun cəmiyyətin yaddaşında tutduğu yerin yenidən dərk edilməsinə də şərait yaradır.
Dini tolerantlıq və dinlərarası dialoq da mədəni-humanitar əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindəndir. Müxtəlif dini ənənələrin birgə mövcud olduğu cəmiyyətlərdə qarşılıqlı hörmət və anlaşma mühitinin formalaşdırılması ictimai münasibətlərin sağlam inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Dini liderlərin ortaq humanitar məsələləri müzakirə etmək üçün bir araya gəlməsi dinin mənəvi və ictimai həyatdakı rolunun daha geniş müstəvidə nəzərdən keçirilməsinə imkan verir. Sülh, mərhəmət, insan həmrəyliyi, qarşılıqlı hörmət və sosial məsuliyyət kimi dəyərlər müxtəlif dini ənənələr arasında dialoq üçün mühüm ortaq zəmin yaradır.
Müasir dünyada mədəniyyətin bu dialoq prosesində rolu daha da artır. Ədəbiyyat, musiqi, teatr, kino, təsviri sənət, təhsil və elm müxtəlif cəmiyyətlər arasında birbaşa ünsiyyətin və qarşılıqlı tanımanın təsirli vasitələridir. İnsanlar başqa mədəniyyətləri yalnız nəzəri məlumatlar vasitəsilə deyil, həm də onların ədəbiyyatı, sənəti, musiqisi və yaradıcılığı ilə tanıyırlar. Buna görə mədəni layihələrin genişləndirilməsi humanitar əlaqələrin daha canlı və davamlı xarakter almasına imkan yaradır.
Türk dünyasında birgə elmi konfransların, mədəniyyət festivallarının, teatr və musiqi layihələrinin, tələbə mübadilələrinin, tərcümə proqramlarının və rəqəmsal mədəniyyət platformalarının inkişaf etdirilməsi ortaq irsin müasir nəsillərə çatdırılması üçün mühüm imkanlar yaradır. Xüsusilə gənclərin bu proseslərə cəlb olunması mədəni yaddaşın nəsillərarası ötürülməsi baxımından vacibdir. Gənclərin müxtəlif türk xalqlarının mədəniyyətləri ilə tanışlığı onların ortaq irs haqqında təsəvvürlərini genişləndirməklə yanaşı, fərqli milli və regional xüsusiyyətlərə hörmət hissinin də möhkəmlənməsinə şərait yaradır.
Bu prosesdə dil və ədəbiyyat əlaqələrinin xüsusi yeri vardır. Türk xalqlarının dilləri arasında mövcud olan tarixi və struktur yaxınlıq klassik və müasir ədəbi nümunələrin qarşılıqlı tərcüməsi, nəşri və tədqiqi üçün geniş imkanlar açır. Klassik irsin müasir oxucuya təqdim edilməsi, ortaq ədəbi şəxsiyyətlərin əsərlərinin müxtəlif türk dillərinə çevrilməsi və müasir müəlliflərin qarşılıqlı tanıdılması ortaq ədəbi-mədəni məkanın inkişafına yeni imkanlar qazandıra bilər. Ədəbi əlaqələr vasitəsilə xalqların tarixi yaddaşı, mənəvi dünyası və estetik düşüncəsi daha geniş auditoriyaya çatdırılır.
Mədəniyyətlərarası dialoqun davamlılığı üçün ortaq tarixə yalnız keçmişin xatirəsi kimi deyil, gələcəyə istiqamət verən mənəvi və intellektual resurs kimi yanaşmaq vacibdir. Ortaq tarixi yaddaş xalqları bir-birinə yaxınlaşdıran mühüm amil olsa da, bu yaxınlığın sağlam əsasda inkişafı üçün milli və regional fərqliliklərin qorunması və onlara hörmət göstərilməsi də zəruridir. Multikultural yanaşmanın əsas mahiyyəti də müxtəlifliklərin aradan qaldırılması deyil, onların qarşılıqlı hörmət və anlaşma şəraitində birgə mövcudluğunun təmin edilməsidir.
Bu baxımdan Azərbaycan təcrübəsi Türk dünyasının mədəni-humanitar potensialının dəyərləndirilməsi üçün mühüm nümunələrdən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Ölkənin tarixi-mədəni mühiti müxtəlif dini və mədəni ənənələrin qarşılıqlı əlaqəsi əsasında formalaşmış, bu təcrübə müasir dövrdə multikultural dəyərlərin inkişafı ilə yeni məzmun qazanmışdır. Türk dünyası, Qafqaz və İslam coğrafiyası arasında humanitar əlaqələrin genişləndirilməsi bu tarixi-mədəni yaxınlığın müasir tələblər əsasında davam etdirilməsinə imkan verir.
Beləliklə, Türk dünyasının mədəni-humanitar potensialı ortaq tarixi yaddaş, zəngin ədəbi-bədii irs, dini-mənəvi dəyərlər və müxtəlif mədəni təcrübələrin qarşılıqlı əlaqəsi üzərində formalaşmış geniş imkanlar sistemi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu potensialın səmərəli şəkildə inkişaf etdirilməsi üçün mədəni irsin qorunması, elmi və ədəbi əlaqələrin genişləndirilməsi, gənclər arasında mədəni mübadilənin gücləndirilməsi, dinlərarası dialoqun təşviqi və yaradıcılıq sahəsində birgə layihələrin artırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bakıda keçirilən dini və mədəni-humanitar tədbirlər də bu istiqamətdə formalaşan əməkdaşlıq imkanlarının diqqətəlayiq nümunələrindəndir. Belə təşəbbüslər ortaq tarixi və mənəvi irsin öyrənilməsinə, müxtəlif mədəniyyətlərin bir-birini daha yaxından tanımasına və humanitar dialoqun genişlənməsinə şərait yaradır. Mədəni müxtəlifliyə hörmət, dini tolerantlıq və qarşılıqlı anlaşma prinsipləri üzərində qurulan əməkdaşlıq Türk dünyasının ortaq irsinin qorunması ilə yanaşı, fərqli mədəni kimliklərin də qarşılıqlı hörmət şəraitində inkişafına imkan verir.
Nəticədə, müasir Türk dünyasının mədəni-humanitar birliyi ortaq keçmişin xatırlanması ilə məhdudlaşmamalı, həmin tarixi-mədəni irsin müasir həyatla əlaqələndirilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində davamlı təşəbbüslərlə zənginləşdirilməlidir. Ortaq yaddaş, multikultural dəyərlər, dini tolerantlıq və mədəniyyətlərarası dialoq bu prosesin əsas mənəvi dayaqlarını təşkil edir. Bu dəyərlər üzərində inkişaf edən humanitar əməkdaşlıq xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanı möhkəmləndirməklə yanaşı, Türk dünyasının zəngin mədəni irsinin daha geniş coğrafiyada tanınmasına və gələcək nəsillər üçün yaşadılmasına imkan yaradır.
Əhmədova Gülxarə
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı