AZƏRBAYCAN DÖVLƏTÇİLİYİNİN TALEYİNDƏ TARİXİ DÖNÜŞ NÖQTƏSİ – 3 OKTYABR 1993
Bəzən bir ölkənin tarixində baş verən hadisənin əhəmiyyətini həmin günün özündə deyil, ondan sonrakı illərin siyasi mənzərəsində görmək mümkündür. 3 oktyabr 1993-cü il də məhz belə mühüm tarixlərdəndir. Həmin gün Azərbaycan xalqı ümumxalq səsverməsi yolu ilə Heydər Əliyevi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçdi. Bu hadisə müstəqilliyinin ilk illərində son dərəcə mürəkkəb siyasi, sosial-iqtisadi və hərbi-siyasi sınaqlarla üz-üzə qalan Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu.
3 oktyabr hadisəsini düzgün qiymətləndirmək üçün ilk növbədə həmin dövrün tarixi-siyasi reallıqlarına nəzər salmaq lazımdır. Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra qarşısında müasir milli dövlət quruculuğu kimi son dərəcə mühüm və mürəkkəb vəzifələr dayanmışdı. Lakin müstəqilliyin ilk illərində siyasi hakimiyyət böhranı, iqtisadi çətinliklər, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü, dövlət idarəçiliyindəki problemlər və müxtəlif siyasi qüvvələr arasında qarşıdurma ölkənin inkişafını ciddi şəkildə çətinləşdirirdi. 1993-cü ilin əvvəllərində yaranmış vəziyyət artıq yalnız hakimiyyət böhranı deyil, dövlətçiliyin gələcəyi baxımından ciddi təhlükə xarakteri daşıyırdı. Belə bir mürəkkəb şəraitdə Heydər Əliyevin siyasi proseslərə qayıdışı Azərbaycan tarixində mühüm dönüş yaratdı. Onun Naxçıvanda siyasi fəaliyyət göstərdiyi illər artıq dövlətçilik baxımından əhəmiyyətli təcrübənin formalaşdığı mərhələ idi. 1990-cı ildə Naxçıvana qayıdan Heydər Əliyev burada xalqın böyük etimadını qazanaraq Ali Məclisin Sədri seçilmiş, mürəkkəb siyasi şəraitdə milli dövlətçilik ideyalarının müdafiəsində ardıcıl mövqe nümayiş etdirmişdi.
1993-cü ilin iyununda isə Azərbaycan tarixinin taleyüklü hadisələri baş verdi. Ölkədə hakimiyyət böhranının dərinləşməsi, Gəncədə baş verən hadisələr, siyasi qarşıdurmanın kəskinləşməsi və vətəndaş müharibəsi təhlükəsinin yaranması dövlətin idarə olunmasını son dərəcə çətin vəziyyətə gətirmişdi. Məhz belə bir şəraitdə Heydər Əliyev Bakıya dəvət edildi. 15 iyun 1993-cü ildə onun Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Sədri seçilməsi siyasi proseslərin istiqamətini dəyişən mühüm hadisə oldu. İyunun 24-dən isə prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başladı.
15 iyun tarixinin sonradan Milli Qurtuluş Günü kimi tarixə daxil olması təsadüfi deyildi. Çünki həmin dövrdə əsas məsələ yalnız hakimiyyətin dəyişdirilməsi deyil, dövlət idarəçiliyinin bərpası, siyasi sabitliyin təmin edilməsi, dövlət institutlarının fəaliyyətinin gücləndirilməsi və Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunması idi.
Heydər Əliyevin dövlət idarəçiliyində əsas xüsusiyyətlərindən biri böhranlı şəraitdə siyasi qərarların ardıcıllıq və dövlətçilik məntiqi əsasında qəbul edilməsinə xüsusi əhəmiyyət verməsi idi. Onun Ali Sovetin Sədri kimi fəaliyyət göstərdiyi qısa müddətdə dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, ordunun formalaşdırılması, qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi və ictimai-siyasi sabitliyin yaradılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Bu proseslərin məntiqi davamı kimi 1993-cü il oktyabrın 3-də prezident seçkiləri keçirildi və Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. Bu tarix Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Heydər Əliyevin prezident seçilməsindən sonra qarşıda duran başlıca vəzifələr müstəqil dövlətin əsaslarının möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin olunması, iqtisadiyyatın bərpası, dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində özünə layiqli yer tutması idi.
Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasının əsasını güclü dövlət ideyası təşkil edirdi. Onun yanaşmasına görə, siyasi müstəqillik yalnız hüquqi sənədlə elan olunmaqla kifayətlənmir; müstəqilliyin real məzmun qazanması üçün güclü dövlət institutları, milli ordu, iqtisadi potensial, hüquqi sistem, milli həmrəylik və məqsədyönlü xarici siyasət tələb olunur. Məhz buna görə də 1993-cü ildən sonrakı dövrü Azərbaycan dövlətçiliyinin institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi mərhələsi kimi xarakterizə etmək mümkündür. Bu baxımdan 1995-ci il Konstitusiyasının qəbul edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müstəqil Azərbaycanın yeni Konstitusiyası 12 noyabr 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi yolu ilə qəbul edildi. Bununla Azərbaycan dövlətinin hüquqi və siyasi sisteminin fundamental prinsipləri müəyyənləşdirildi, dövlət hakimiyyətinin təşkili və fəaliyyətinin konstitusion əsasları möhkəmləndirildi. Sonrakı mərhələdə parlament seçkilərinin keçirilməsi və dövlət institutlarının fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi də bu prosesin mühüm tərkib hissəsinə çevrildi.
3 oktyabrın dövlətçilik tariximizdəki əhəmiyyətini müəyyən edən digər mühüm istiqamət Azərbaycanın xarici siyasətinin sistemli şəkildə formalaşdırılmasıdır. 1993-cü ildən sonra Azərbaycan beynəlxalq münasibətlər sistemində öz milli maraqlarını daha ardıcıl şəkildə müdafiə etməyə başladı. Dövlətin təhlükəsizliyi, ərazi bütövlüyünün bərpası, beynəlxalq təşkilatlarla münasibətlərin inkişaf etdirilməsi və müxtəlif güc mərkəzləri arasında Azərbaycanın milli maraqlarına uyğun balanslı xarici siyasətin həyata keçirilməsi əsas istiqamətlərə çevrildi. Eyni zamanda iqtisadi müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi də dövlət quruculuğunun mühüm elementi idi. Azərbaycanın zəngin enerji resurslarının milli inkişafın təmin edilməsində istifadə edilməsi, xarici investisiyaların cəlb olunması və beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində həyata keçirilən siyasət sonrakı illərdə ölkənin iqtisadi potensialının artmasına şərait yaratdı. Bu baxımdan 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın dünya iqtisadi sisteminə daha fəal inteqrasiyasının mühüm mərhələlərindən biri kimi qiymətləndirilir.
1994-cü ilin mayında atəşkəsin əldə olunması da Azərbaycan üçün mühüm siyasi-diplomatik mərhələ idi. Hərbi əməliyyatların dayandırılması ölkəyə daxili sabitliyin və dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yaratdı.
Bütün bunlar göstərir ki, 3 oktyabr 1993-cü il yalnız növbəti prezident seçkisi deyildi. Bu tarix müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik modelinin formalaşması baxımından mühüm siyasi mərhələ idi. Əlbəttə, tarixə elmi yanaşma hər bir hadisənin mürəkkəbliyini və həmin dövrün müxtəlif siyasi mövqelərini nəzərə almağı tələb edir. 1993-cü ilin hadisələri də müxtəlif siyasi qüvvələrin qarşıdurması, ciddi sosial-iqtisadi problemlər və müharibə şəraiti fonunda baş verirdi. Buna görə 3 oktyabrı yalnız seçki statistikası ilə deyil, həmin seçkinin hansı tarixi şəraitdə keçirildiyini nəzərə almaqla qiymətləndirmək daha doğru yanaşmadır.
Heydər Əliyevin prezident seçilməsi ilə başlayan mərhələ Azərbaycan dövlətçiliyinin sonrakı inkişafına uzunmüddətli təsir göstərdi. 1993-2003-cü illərdə həyata keçirilən dövlət quruculuğu, hüquqi islahatlar, iqtisadi siyasət, ordu quruculuğu və xarici siyasət kursu sonrakı dövrlərdə Azərbaycanın inkişaf strategiyasının əsas dayaqlarından birinə çevrildi.
Azərbaycanın bugünkü dövlətçilik reallıqlarını 3 oktyabr 1993-cü il hadisəsindən ayrı təsəvvür etmək çətindir. Çünki həmin tarix ölkənin ən mürəkkəb dövrlərindən birində siyasi sabitliyin və dövlət idarəçiliyinin bərpası istiqamətində mühüm mərhələ yaratdı. Sonrakı illərdə formalaşan dövlət institutları, iqtisadi potensial və xarici siyasət imkanları Azərbaycanın qarşısında yeni strateji perspektivlər açdı. Bu baxımdan 3 oktyabr həm də siyasi varislik və dövlətçilik ənənələrinin davamlılığı kontekstində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Heydər Əliyevin yaratdığı dövlətçilik strategiyasının əsas xətti Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunması, dövlət institutlarının gücləndirilməsi və milli maraqların beynəlxalq münasibətlər sistemində ardıcıl müdafiəsi ideyasına söykənirdi.
Bu gün 3 oktyabr tarixinin siyasi və tarixi əhəmiyyətinə nəzər salarkən bir həqiqət xüsusilə vurğulanmalıdır: dövlətçilik yalnız müəyyən bir tarixi hadisənin nəticəsi deyil, nəsillər boyu davam edən siyasi iradə, dinamik inkişaf və milli həmrəylik prosesidir. 1993-cü ilin ağır şəraitində Azərbaycan xalqının qarşısında duran əsas vəzifə müstəqilliyin qorunması və dövlətin gələcəyinin təmin edilməsi idi. 3 oktyabr seçkisi həmin prosesin mühüm siyasi mərhələlərindən birinə çevrildi.
Nəticə etibarilə, 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan siyasi tarixində yalnız Heydər Əliyevin Prezident seçildiyi tarix deyil, həm də müstəqil dövlət quruculuğunun yeni mərhələsinin başlandığı mühüm siyasi dönüş nöqtəsidir. Bu tarixdən sonra Azərbaycanın qarşısında duran dövlətçilik vəzifələri sistemli şəkildə həyata keçirilməyə başladı. Ona görə də 3 oktyabrı öyrənmək yalnız keçmişə nəzər salmaq deyil, həm də müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşmasının mühüm mərhələlərini dərk etmək deməkdir.
Emin ŞIXƏLİYEV
Naxçıvan MR Ali Məclisinin deputatı