Prezident İlham Əliyevin YAP-ın VIII Qurultayındakı çıxışının humanitar-kulturoloji aspektləri, milli yaddaş, mədəni kimlik və dövlətçilik
XXI əsrdə dövlətçilik fenomeninin mahiyyəti yalnız siyasi hakimiyyətin təşkili, iqtisadi potensialın artırılması və təhlükəsizlik strategiyalarının müəyyənləşdirilməsi ilə izah edilə bilməz. Müasir dövlətin dayanıqlılığını şərtləndirən mühüm amillər sırasında cəmiyyətin vahid tarixi-mədəni məkan daxilində formalaşması, milli identiklik şüurunun qorunması və nəsillərarası mənəvi-mədəni varisliyin təmin edilməsi xüsusi yer tutur. Bu baxımdan tarix, mədəniyyət, dil, ədəbiyyat, incəsənət, təhsil və milli-mənəvi dəyərlər yalnız humanitar sahənin komponentləri deyil, həm də milli dövlətçiliyin sosial-mədəni əsaslarını təşkil edən fundamental institutlardır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı çıxışı bu baxımdan Azərbaycanın müasir inkişaf modelinin humanitar və kulturoloji aspektlərini əks etdirən konseptual mənbə kimi nəzərdən keçirilə bilər. Çıxışda dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi, ərazi bütövlüyü və suverenliyin bərpası, milli həmrəyliyin gücləndirilməsi, gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda formalaşdırılması, tarixi həqiqətlərin qorunması və Qarabağda yeni həyatın qurulması kimi məsələlər vahid dövlətçilik konsepsiyasının tərkib hissələri kimi təqdim olunur. Bu yanaşma göstərir ki, müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafında siyasi, iqtisadi və hərbi resurslarla yanaşı, tarixi yaddaş, milli-mənəvi dəyərlər və mədəni identiklik də strateji əhəmiyyət daşıyır.
Milli kimliyin təşəkkülü uzunmüddətli tarixi-mədəni inkişaf prosesinin nəticəsidir. Dil, folklor, ədəbiyyat, musiqi, teatr, memarlıq, adət-ənənələr, dini-mənəvi təsəvvürlər və ailə yaddaşı kimi mədəni kodlar cəmiyyətin özünüidentifikasiya mexanizmlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan milli yaddaş tarixi faktların mexaniki şəkildə qorunması deyil, xalqın keçmişinə dair təsəvvürlərin, kollektiv təcrübənin və mənəvi dəyərlərin hər yeni nəsil tərəfindən yenidən dərk edilməsi və mənalandırılması prosesidir.Prezident İlham Əliyevin çıxışında gənc nəslin tarixi bilməsinin vacibliyinə xüsusi diqqət yetirilməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Tarixi bilik yalnız informativ xarakter daşımır; o, milli özünüdərkin, vətəndaşlıq mövqeyinin və kollektiv identikliyin formalaşmasına təsir göstərir. Tarixi yaddaşın təhsil, elm, ədəbiyyat, incəsənət və digər mədəniyyət vasitələri ilə nəsildən-nəslə ötürülməsi milli identikliyin davamlılığını təmin edən əsas mexanizmlərdən biridir. Azərbaycanın müasir tarixində Qarabağ münaqişəsi və onun nəticələri milli yaddaşın mühüm qatlarından birini təşkil edir. İşğal, məcburi köçkünlük, doğma yaşayış məkanlarından məhrumetmə və tarixi-mədəni irsin dağıdılması siyasi və sosial nəticələrlə yanaşı, ciddi humanitar-mədəni travma yaratmışdır. Çünki insanın doğulduğu ev, kənd və şəhər, məktəb, məscid, qəbiristanlıq, bulaq və tarixi abidə yalnız fiziki obyekt deyil, fərdi yaddaşla kollektiv tarix arasında əlaqə yaradan yaddaş məkanlarıdır. Bu baxımdan ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpası yalnız siyasi-hüquqi və hərbi-strateji nəticə deyil, həm də tarixi-mədəni məkanın və kollektiv yaddaşın bərpası kimi qiymətləndirilə bilər. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaşayış məskənlərinin yenidən qurulması, mədəni irsin bərpası və əhalinin doğma torpaqlarına qayıdışı fiziki yenidənqurma ilə yanaşı, sosial-mədəni reabilitasiya prosesidir.
Kulturoloji yanaşmada dövlət yalnız siyasi hakimiyyət və inzibati idarəetmə institutu deyil, həm də kollektiv yaddaşın, milli-mənəvi dəyərlərin, mədəni irsin və identiklik modellərinin qorunduğu sosial-mədəni sistemdir. Dövlətin davamlılığı hüquqi və siyasi mexanizmlərlə yanaşı, cəmiyyətin ümumi dəyərlər ətrafında sosial konsolidasiyasından, tarixi yaddaşından və gələcəyə dair ortaq təsəvvürlərindən də asılıdır.
Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir modelində müstəqillik, milli iradə, ərazi bütövlüyü, suverenlik və milli birlik kimi anlayışların xüsusi əhəmiyyət qazanması bu baxımdan təsadüfi deyil. Bu anlayışlar siyasi kateqoriyalar olmaqla yanaşı, milli özünüdərk və sosial-mədəni identikliyin əsas elementləridir. Milli mədəniyyət cəmiyyətin ortaq simvollarını, dilini, yaddaş kodlarını və mənəvi dəyərlərini qoruyaraq dövlətçilik şüurunun kulturoloji əsaslarını möhkəmləndirir. Dövlət isə öz növbəsində mədəni irsin qorunması və inkişafı üçün hüquqi və institusional imkanlar yaradır. Bu qarşılıqlı əlaqə “mədəni təhlükəsizlik” anlayışını da aktuallaşdırır. Qloballaşma və intensiv informasiya mübadiləsi şəraitində milli dilin, tarixi yaddaşın, maddi və qeyri-maddi mədəni irsin, folklorun, incəsənət ənənələrinin və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması dövlətin humanitar siyasətinin mühüm istiqamətidir. Mədəni təhlükəsizlik müasirlikdən təcrid olunmaq deyil, milli mədəni kodları qoruyaraq yeniliklərlə səmərəli şəkildə uzlaşdırmaq qabiliyyətidir. Dövlət bayrağı, gerb və himn kimi rəsmi atributlarla yanaşı, tarixi abidələr, ədəbi əsərlər, musiqi nümunələri, teatr tamaşaları, folklor və milli mərasimlər də kollektiv identikliyin simvolik ifadələridir. Bu mədəni formalar dövlətçilik ideyasının cəmiyyət tərəfindən yalnız siyasi deyil, emosional və mənəvi səviyyədə də mənimsənilməsinə şərait yaradır. Müasir informasiya cəmiyyətində ideoloji təhlükəsizlik yeni məzmun qazanmışdır. İnternet, sosial media və rəqəmsal kommunikasiya imkanları məlumatın yayılmasını sürətləndirməklə yanaşı, dezinformasiya və manipulyativ informasiya risklərini də artırır. Buna görə informasiya təhlükəsizliyi ilə humanitar və mədəni təhlükəsizlik arasında əlaqənin gücləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında ideoloji təhlükəsizliyin fiziki təhlükəsizlik qədər əhəmiyyətli olması və bu istiqamətdə təhsilin mühüm rol oynaması ilə bağlı yanaşma məhz bu kontekstdə dəyərləndirilə bilər. Müasir şəraitdə insanın informasiya təhlükəsizliyi yalnız məlumat əldə etmək imkanından deyil, həmin məlumatın mənbəyini, məqsədini və məzmununu tənqidi qiymətləndirmək bacarığından asılıdır. Bu prosesdə tarix, fəlsəfə, kulturologiya, ədəbiyyat, sənətşünaslıq və dilçilik kimi humanitar elmlərin rolu artır. Humanitar təfəkkür insana faktla interpretasiyanı fərqləndirmək, hadisələri tarixi və sosial-mədəni kontekstdə qiymətləndirmək, müxtəlif informasiya mənbələrini müqayisə etmək imkanı verir. Beləliklə, humanitar təhsil cəmiyyətin intellektual və mədəni immunitetinin formalaşdırılmasına xidmət edir. Bu yanaşma vətənpərvərlik anlayışının məzmununa da yeni baxış tələb edir. Müasir vətənpərvərlik emosional bağlılıqla yanaşı, tarixi bilik, milli mədəniyyətə bələdlik, vətəndaş məsuliyyəti və dövlətçilik şüuru ilə tamamlanmalıdır. Öz tarixini, ədəbiyyatını, musiqisini, teatrını və mədəni irsini tanıyan insan milli identikliyini daha şüurlu şəkildə dərk edir. Məktəb və ali təhsil müəssisələri ilə yanaşı, muzeylər, kitabxanalar, arxivlər, teatrlar, mədəniyyət mərkəzləri və digər humanitar institutlar da bu prosesdə mühüm rol oynayır. Xüsusilə teatr tarixi hadisələri insan taleyi və mənəvi seçim kontekstində təqdim etməklə onların emosional şəkildə dərk edilməsinə imkan yaradır. Bu xüsusiyyət teatrı milli yaddaşın formalaşması və nəsillərarası ötürülməsi baxımından mühüm mədəni kommunikasiya vasitəsinə çevirir.
Mədəniyyət xalqın tarixi təcrübəsini və dünyagörüşünü ifadə edən fundamental sosial-mədəni sistemdir. Tarixi sənədlər keçmişin faktoloji mənzərəsini qoruyursa, incəsənət həmin təcrübənin emosional, mənəvi və simvolik qatlarını yaşadır. Ədəbiyyat, teatr, kino, musiqi və təsviri sənət tarixi hadisələri yeni nəsillərin mənəvi dünyasında yenidən mənalandırmaq imkanına malikdir. Teatr bu baxımdan xüsusi semiotik və kommunikativ imkanları ilə seçilir. Tarixi hadisə səhnədə aktyor oyunu, obraz, dramaturji konflikt, dialoq, plastika, musiqi, işıq və səhnəqrafiya vasitəsilə canlı mədəni hadisəyə çevrilir. Tamaşaçı tarixi yalnız informasiya kimi qəbul etmir, onu insan taleyi və mənəvi seçimlər vasitəsilə emosional şəkildə dərk edir. Beləliklə, teatr tarixi faktı “yaşantı” və “mənəvi təcrübə” səviyyəsinə yüksəldə bilir. Qarabağ mövzusu bu baxımdan müasir Azərbaycan dramaturgiyası və teatrı qarşısında geniş yaradıcılıq imkanları açır. Müharibə, şəhidlik, məcburi köçkünlük, doğma torpağa bağlılıq, itki, qayıdış, quruculuq və gələcəyə inam kimi mövzuların dramaturji interpretasiyası milli yaddaşın bədii ifadə imkanlarını genişləndirə bilər. Burada sənətin vəzifəsi tarixi hadisələri sadəcə təbliğ etmək deyil, onların insan taleyində yaratdığı mənəvi və psixoloji nəticələri bədii ümumiləşdirmə səviyyəsində göstərməkdir. Qarabağ mövzusunun sənətdə işlənməsi kollektiv yaddaşın travmatik mərhələdən bərpa və gələcək yönümlü yaddaşa keçidini də ifadə edə bilər. İşğal və itki təcrübəsi yaddaşda ağrı və travma yaratdığı halda, qayıdış və quruculuq həmin yaddaşa yeni məna qatları əlavə edir. Bu baxımdan müasir incəsənətdə insanın yenidən qurmaq, yaşatmaq və gələcəyə inanmaq iradəsinin də ifadə olunması milli yaddaşın dinamik xarakterini göstərir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa və quruculuq prosesi Azərbaycanın müasir inkişafında yalnız ərazi və sosial-iqtisadi deyil, həm də humanitar-mədəni transformasiya mərhələsidir. “Böyük Qayıdış” anlayışı bu baxımdan əhalinin əvvəlki yaşayış məkanlarına köçürülməsindən daha geniş məna daşıyır. Burada uzun müddət fasiləyə uğramış sosial-mədəni həyatın, tarixi məkanların və insan-məkan münasibətlərinin bərpası əsas məsələlərdən biridir. Kulturoloji baxımdan insanın məkanla münasibəti fiziki bağlılıqdan ibarət deyil. Doğma kənd və şəhər ailə tarixinin, uşaqlıq xatirələrinin, folklorun, adət-ənənələrin və sosial münasibətlərin formalaşdığı mədəni mühitdir. Buna görə qayıdış həm də insanın öz yaddaş və identiklik məkanına qayıdışı kimi dəyərləndirilə bilər. Bu prosesin davamlılığı üçün fiziki infrastrukturla yanaşı, humanitar infrastrukturun formalaşdırılması da zəruridir. Məktəb, kitabxana, muzey, teatr, mədəniyyət evi, yaradıcılıq mərkəzi və digər mədəniyyət institutları yeni yaşayış məkanlarında sosial inteqrasiyanın və mədəni kommunikasiyanın əsas platformalarına çevrilə bilər. Onlar insanların ortaq yaddaşını qorumaqla yanaşı, yeni sosial-mədəni həyatın formalaşmasına xidmət edirlər. Qayıdan əhalinin şəxsi və ailə yaddaşında qorunan fotoşəkillərin, məktubların, xatirələrin, şifahi tarix materiallarının və digər sənədlərin toplanması və rəqəmsallaşdırılması da mühüm istiqamətdir. Fərdi yaddaş materiallarının arxiv və muzey sistemlərinə daxil edilməsi şəxsi təcrübənin kollektiv yaddaşın tərkib hissəsinə çevrilməsinə imkan verir.
Tarixi-mədəni irsin bərpası isə “Böyük Qayıdış”ın humanitar məzmununun əsas komponentlərindən biridir. Abidələr, dini tikililər, qəbiristanlıqlar, tarixi yaşayış məskənləri və digər irs nümunələri kollektiv yaddaşın maddi daşıyıcılarıdır. Onların bərpası yalnız fiziki strukturun yenilənməsi deyil, tarixi kontekstin, funksiyanın və simvolik məzmunun qorunmasını da nəzərdə tutmalıdır. Bu baxımdan autentiklik prinsipi, arxiv materiallarının, köhnə fotoşəkillərin, xəritələrin, arxeoloji məlumatların və şifahi tarix nümunələrinin elmi təhlili mühüm metodoloji əhəmiyyət daşıyır. Müasir rəqəmsal texnologiyalar bu sahədə yeni imkanlar yaradır. Üçölçülü modelləşdirmə, fotogrammetriya, rəqəmsal pasportlaşdırma, elektron arxivlər, virtual ekspozisiyalar və rəqəmsal rekonstruksiya mədəni irsin sənədləşdirilməsini və gələcək nəsillərə ötürülməsini asanlaşdırır. Beləliklə, irs fiziki məkanda olduğu kimi rəqəmsal yaddaş sistemində də qorunmuş olur. “Böyük Qayıdış”ın digər mühüm istiqaməti qeyri-maddi mədəni irsin bərpasıdır. Folklor, musiqi və rəqs ənənələri, mərasimlər, şifahi yaradıcılıq, yerli dialekt və ifadələr, kulinariya mədəniyyəti və sənətkarlıq nümunələri müəyyən məkanın mədəni özünəməxsusluğunu formalaşdıran elementlərdir. Onların sənədləşdirilməsi və yeni nəsillərə ötürülməsi mədəni kontinuitetin qorunmasına xidmət edir. Bu kontekstdə toponimik yaddaş da mühüm kulturoloji resursdur. Yer adları sadəcə coğrafi göstəricilər deyil, müəyyən ərazinin tarixi və etno-mədəni xüsusiyyətləri haqqında informasiya daşıyan semantik vahidlərdir. Tarixi toponimlərin araşdırılması və sənədləşdirilməsi həmin ərazilərin mədəni landşaftının daha dolğun şəkildə dərk edilməsinə imkan verir.
Mədəni landşaft yanaşması Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasında xüsusilə əhəmiyyətlidir. Kəndlər, şəhərlər, yollar, bağlar, su mənbələri, yaşayış məkanları, dini və memarlıq abidələri bir-birindən təcrid olunmuş obyektlər deyil, vahid tarixi-mədəni sistemin elementləridir. Buna görə bərpa prosesinə ayrı-ayrı tikililərin yenilənməsi kimi deyil, bütöv mədəni mühitin qorunması və inkişafı prinsipi ilə yanaşılması daha məqsədəuyğundur. Beləliklə, “Böyük Qayıdış”ın uğuru yalnız tikilmiş binaların və yaradılmış infrastrukturun miqyası ilə deyil, həmin ərazilərdə sosial münasibətlərin, mədəni həyatın, yerli ənənələrin və yeni yaradıcılıq mühitinin nə dərəcədə formalaşması ilə də ölçülməlidir. Fiziki məkanın bərpası sosial həyatın, sosial həyatın bərpası isə mədəni yaddaşın və identikliyin yenidən aktuallaşdırılmasını tələb edir. Bu baxımdan “Böyük Qayıdış” keçmişlə gələcək arasında mədəni körpü yaradan, ərazi bütövlüyünün bərpasını sosial, mənəvi və mədəni müstəvidə tamamlayan kompleks humanitar prosesdir. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində mədəniyyət dövlətlərin xarici siyasətinin və humanitar əlaqələrinin mühüm resurslarından birinə çevrilmişdir. Mədəni diplomatiya ölkənin siyasi və iqtisadi imkanları ilə yanaşı, onun tarixi-mədəni simasını da beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim edir.
Azərbaycanın muğamı, musiqisi, xalçaçılıq sənəti, ədəbiyyatı, teatrı, memarlığı, milli mətbəxi və digər irs nümunələri ölkənin beynəlxalq humanitar münasibətlərində mühüm kommunikasiya vasitələridir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda fəal iştirakı və müxtəlif dövlətlərlə münasibətlərin inkişafı ilə bağlı fikirlər bu baxımdan mədəniyyət amilinin də əhəmiyyətini artırır. Xüsusilə İslam həmrəyliyi kontekstində Azərbaycanın tarixi-mədəni irsi ölkənin humanitar dialoq imkanlarını genişləndirən mühüm resurs kimi çıxış edir. Mədəniyyət xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsi, stereotiplərin aradan qaldırılması və humanitar əlaqələrin inkişafı üçün effektiv kommunikasiya mühiti yaradır. Bu səbəbdən milli mədəniyyətin beynəlxalq səviyyədə elmi və peşəkar şəkildə təqdim olunması Azərbaycanın humanitar siyasətinin perspektiv istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Prezident İlham Əliyevin YAP-ın VIII Qurultayındakı çıxışına humanitar-kulturoloji baxış göstərir ki, dövlətçilik, milli yaddaş, mədəni identiklik, təhsil, vətənpərvərlik və mədəni irsin qorunması bir-birindən təcrid olunmuş proseslər deyil. Onlar vahid sosial-mədəni sistemin qarşılıqlı əlaqəli komponentləridir. Müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin humanitar mahiyyəti milli yaddaşın qorunması, mədəni identikliyin möhkəmləndirilməsi, humanitar təfəkkürün inkişafı, tarixi-mədəni irsin bərpası və milli mədəniyyətin beynəlxalq aləmdə təqdimatı ilə sıx bağlıdır. Bu prosesdə təhsil və humanitar elmlər intellektual və informasiya təhlükəsizliyini, mədəniyyət və incəsənət isə tarixi təcrübənin emosional və mənəvi ötürülməsini təmin edən mühüm mexanizmlər kimi çıxış edir. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən “Böyük Qayıdış” prosesi dövlətçiliyin humanitar ölçüsünü daha aydın şəkildə nümayiş etdirir. Burada ərazi bütövlüyünün bərpası ilə yanaşı, tarixi-mədəni məkanların, insan-məkan münasibətlərinin, sosial həyatın və kollektiv yaddaşın yenidən qurulması prosesi gedir. Bu isə qayıdışı sırf məskunlaşma hadisəsindən çıxararaq geniş sosial-mədəni transformasiyaya çevirir.
Gülxarə Əhmədova
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı